تقریری نو از دیگرگرایی از دیدگاه استاد مطهری با رویکرد انتقادی به خودگرایی سینوی
/ استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه امام صادق(ع)، پردیس خواهران / Shahidi@isu.ac.irArticle data in English (انگلیسی)
تقریری نو از دیگرگرایی از دیدگاه استاد مطهری
با رویکرد انتقادی به خودگرایی سینوی
سعیدهسادات شهیدی / استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامي دانشگاه امام صادق، پردیس خواهران shahidi@isu.ac.ir
دريافت: 21/08/1404 - پذيرش: 29/10/1404
چکیده
در فلسفۀ اخلاق، ذیل عنوان خودگرایی و دیگرگرایی، مباحث پردامنهای در باب انگیزه انسان از صدور افعالش شکل گرفته است. با طرح این سؤال از فیلسوفان مسلمان ازجمله ابنسینا، با خودگرایی مبتنیبر حب ذات بهعنوان غایت نهایی افعال انسانی مواجه میشویم. بااینوجود برخی نوصدرائیان به بحث دیگرگرایی با رویکرد حکمی رو آوردهاند؛ ازجمله استاد شهيد مرتضي مطهری با جداسازی افعال خودگرایانه و دیگرگرایانه، و ابتنای هر دو دسته افعال بر ساختار وجودی انسان، دریچهای برای ورود مباحث دیگرگرایی در فلسفۀ اسلامی گشوده است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی به دنبال بررسی این سؤال است که استاد مطهری چه تبیینی بر وجود افعال دیگرگرایانه، خالی از هر نوع قصد مادی یا معنوی برای فاعل مطرح کرده است؟ برای بررسی این سؤال لازم است رویکرد انتقادی وی نسبت به دیدگاه ابنسینا که با دیدگاه مشهور در فضای فلسفۀ اسلامی همنواست، مورد بررسی و دیدگاه خاص استاد مطهری که بر پایۀ افعال عاشقانه در مقابل افعال فکری شکل گرفته و مبنای هستیشناختی وی در طرح این دیدگاه، مورد واکاوی قرار گیرد.
کليدواژهها: خودگرایی، دیگرگرایی، فعل فکری، فعل عاشقانه، فنا، ابنسینا، استاد مطهری.
مقدمه
انسان همچون دیگر موجودات عالم طبیعت، در فعل خود به دنبال غایتی است. وجه تمایز انسان از دیگر موجودات در آن است که میتواند به واسطۀ برخورداری از قوۀ عقل و اراده، به انتخاب غایت و روشهای دستیابی به آن بپردازد. از دیدگاه حکمای مسلمان، موجوداتی که در ذاتشان ناقص بوده و سیر از قوه به فعل دارند، فعل خود را صرفاً برای استکمال ذات خویش انجام میدهند. این غایتمندی خودگرایانه در انسان، که با حسابگری عقلانی صورت میگیرد، ناشی از حبّ ذات و حبّ کمالات ذات است. در این شرایط هر فعلی که به نظر میرسد با انگیزههای دیگرگرایانه از انسان سر میزند، درواقع تأمینکننده منفعتی در ذات فاعل است که به واسطۀ تحقق فعل برای دیگران حاصل میشود.
مسئلۀ فوق ازجمله مباحث کلیدی فلسفۀ اخلاق است. در مکاتب مختلف اخلاقی، انگیزههای خودگرایانه یا دیگرگرایانه انسان، در وقوع فعل او، مورد بررسی قرار گرفته است. فیلسوفان اخلاق با تمایز میان خودگرایی و دیگرگرایی روانشناختی و اخلاقی، به بررسی دقیق سرشت اخلاقی انسان و انگیزه او در افعال دیگرگرایانه پرداختهاند. با ورود این سؤال در فضای فلسفۀ اسلامی و واکاوی رویکرد حکمای مسلمان در باب خودگرایی و دیگرگرایی، پاسخ مشهور و متفقٌعلیه آن است که غایت فعل، خودگرایانه و معطوف به استکمال فاعل و حبّ ذات است. در این میان فلاسفۀ نوصدرایی با طرح مباحث سرشت و فطرت اخلاقی و انگیزههای غیرخواهانه، روزنهای برای طرح دیدگاههای دیگرگرایانه در فضای فلسفۀ اسلامی گشودهاند. ازجمله نوصدرائیان که در این زمینه مباحث مهم و عمیقی مطرح کرده، استاد مطهری است.
سؤال اصلی این پژوهش آن است که استاد مطهری در مواجهه با رویکرد مبتنیبر حبّ ذات و خودگرایی سینوی، چه تحلیلی از انگیزههای دیگرخواهانه دارد؟ درحالیکه مشاهیر حکمت اسلامی انگیزه و غایت فاعل بالقصد را استکمال ذات فاعل میدانند، چگونه میتوان از افعالی سخن گفت که هیچ غایتی، در ذات فاعل دنبال نمیشود؟
برای مداقه در سؤال فوق، لازم است سؤالات زیر مورد بررسی قرار گیرند:
مراد از خودگرایی و دیگرگرایی در حیطه فلسفۀ اخلاق چیست؟ چگونه رویکرد ابنسینا به انگیزه انسان در وقوع فعل، با نگرش خودگرایی انطباق مییابد؟ درصورتیکه دیگرگرایی مورد نظر شهید مطهری قابل پذیرش باشد، چرا لذت درونی فاعل ناشی از وقوع فعل، بر خودگرایی او دلالت نمیکند؟
مقاله حاضر کوشیده است در مقام پاسخ به سؤالات فوق، به تبیین دیدگاه شهید مطهری در باب رد انحصار فاعلیت انسان در انگیزههای خودگرایانه و امکان دیگرگرایی در صدور فعل، بیآنکه به قصد منفعتی برای فاعل باشد، بپردازد.
در باب دیدگاه شهید مطهری در باب دیگرگرایی با رویکرد انتقادی به دیدگاه ابنسینا پژوهش مستقلی صورت نگرفته است. نزدیکترین موضوعات تحقیقی به مسئلۀ پژوهش حاضر، مقالاتی است که مسئلههاي متفاوتی را دنبال کردهاند. در مقالۀ «بررسی تطبیقی جایگاه دیگرگزینی در نظریۀ تربیت اخلاقی جان وایت و مرتضی مطهری» (صالحی و اخوان، 1400)، به وجوه افتراق و اشتراک نظریات دیگرگرایانه دو اندیشمند ذکرشده، در حوزۀ تربیت اخلاقی پرداخته شده است. مقالۀ «دگردوستی و سیاست: مطالعه تطبیقی بین جان رالز و شهید مطهری» (موسوی و جهانگیر، 1396)، نیز به بررسی تطبیقی نسبت دیگرگرایی با سیاست دینمحور و سیاست لیبرالیستی و جایگاه عدالت در این دو رویکرد پرداخته است. مقالۀ «فلسفۀ اخلاق از دیدگاه استاد شهید مطهری» (محمدرضایی، 1382)، بر بررسی مباحث کلی فلسفۀ اخلاق ازجمله تعریف فلسفۀ اخلاق، شاخههای فلسفۀ اخلاق، نسبت فلسفۀ اخلاق با حکمت عملی و جایگاه فلسفۀ اخلاق در آموزههای اسلامی و سپس به کلیاتی از آرای اخلاقی استاد مطهری معطوف است. در این مقاله بحث دیگرگرایی بهعنوان مسئلۀ خاص مورد توجه نیست. مقالۀ «بررسی تطبیقی نظریۀ خودگرایی و حبّ ذات» (عزیزی علویجه، 1386)، درصدد تطبیق دیدگاه خودگرایی در فلسفۀ اخلاق معاصر با نظریۀ حبّ ذات در دیدگاه فیلسوفان مسلمان است. علاوه بر آنکه این امر، مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر نیست، در مقاله فوق در تحلیل دیدگاه حبّ ذات، صرفاً به بررسی دیدگاه علامه طباطبائی پرداخته شده است.
1. خودگرایی و دیگرگرایی
مطالعۀ خودگرایی و دیگرگرایی در حیطۀ فلسفۀ اخلاق، دریچهای برای فهم انگیزهها و تعهدات انسانها در زندگی فردی و اجتماعی است. اندیشمندان فلسفۀ اخلاق غرب، با عنایت به تمایز میان خودگرایی روانشناختی و اخلاقی، ورود عمیقی به این دسته از مباحث فلسفۀ اخلاق داشتهاند. خودگرایی روانشناختی به دنبال طرح این مسئله است که ساختار وجودی انسان به نحوی شکل گرفته است که همواره به دنبال سود و رفاه خود بوده و حبّ ذات، تنها اصل اساسی وجود آدمی است (فرانکنا، 1376، ص57). در این رویکرد سرشت انسانی به گونهای است که تنها به دنبال منافع خود بوده و در کارهایی که انجام میدهد، به دنبال لذت و رضایت شخصی است و اساساً نمیتواند خودخواه نباشد (هینمن، 1398، ص209). ازاينرو افراد تنها هنگامی به نیازهای دیگران پاسخ خواهند داد که چیزی به نفع خودشان در این کار وجود داشته باشد. حتی در مواردی که به نظر میرسد فرد به خاطر دیگران از چیزی به نفع خود میگذرد، با تحلیلی عمیقتر رد شده و انگیزههای خودمحورانه درونی، همچون میل به تحسین و قدردانی انسانها، رضایتمندی یا لذت بردن از شادی دیگران یا رفع عذاب وجدان شخصی، رخ مینماید. ازاینرو دیگردوستی محض، تنها افسانهای در اذهان است و امکان وقوع ندارد. در حقیقت، توقع رفتار نوعدوستانه از فرد، توقعی نامعقول است (ریچلز، 1387، ص98 و 99).
خودگرایی اخلاقی، دیدگاهی است که بر اساس آن، هر شخص باید منحصراً به دنبال منافع شخصی خود باشد (فرانکنا، 1376، ص53). بنا بر این دیدگاه، تنها تکلیفی که بر دوش ماست این است که همواره عملی را برگزینیم که به بهترین نحو، ما را به این مقصود میرساند (هولمز، 1389، ص139). تفاوت خودگرایی روانشناختی با این دیدگاه در آن است که خودگرایی روانشناختی، نظریهای در باب طبیعت انسان بوده و معتقد است انسانها به نحو سرشتی، همیشه به دنبال جستوجوی منافع خود هستند. این دیدگاه، با انگیزه انسان سر و کار دارد و موضعی اخلاقی محسوب نمیشود. درحالیکه خودگرایی اخلاقی، خودگرایی را امری ارزشمند دانسته و معتقد است انسان هیچ وظیفۀ اخلاقی جز آنچه برای خودش بهترین است، ندارد (هولمز، 1389، ص150). نتیجه آنکه تنها وظیفۀ انسان، تأمین منافع خود و پیجویی سود شخصی است. البته ممکن است در مواردی منافع انسان با منافع دیگران، همراستا باشد یا کمک به دیگران، ابزار مؤثری برای کسب منافع خویشتن باشد؛ در این صورت انسان باید جهت کمک به خود، به دیگران هم کمک کند (ریچلز، 1387، ص119ـ121). برخی اندیشمندان در اینکه خودگرایی اخلاقی، اصلاً نظریهای اخلاقی باشد، تردید کرده و معتقدند: خودگرایی، چیزی است که اساساً اخلاق تلاش میکند بر آن فائق آید (هینمن، 1398، ص228).
دیگرگرایی در فلسفۀ اخلاق بیشتر بهعنوان مقولهای توصیهای و کمتر روانشناختی مورد ملاحظه واقع شده است. مکاتب اخلاقی خود را متصدی ترغیب انسانها به اهتمام منفعت دیگران میدانستند. دیگرگرایی اخلاقی، مستلزم وجود وظیفۀ اخلاقی انسان است؛ مبنيبر اینکه ما وظایفی اخلاقی در قبال دیگران داریم. ما وظایفی در مقابل دیگران تعیین میکنیم، صرفاً به این دلیل که اعمال ما میتواند به آنها کمک کرده یا به آنان آسیب برساند. بر این اساس منافع دیگران، بهخودیخود مهم است و بایدونبایدهای اخلاقی رخ مینماید. بسیاری از فیلسوفان، دیگرگرایی را برای اشاره به هر نوع توجه به دیگران به کار میبرند؛ درحالیکه برخی آن را به مقدم داشتن منافع دیگران بر منافع خود محدود میکنند (بکر، 1380، ص18).
با طرح اجمالی چیستی خودگرایی و دیگرگرایی، به سراغ دیدگاه ابنسینا در باب انگیزه فاعل برای صدور فعل میرویم. برای ورود به بحث، توجه به این نکته لازم است که در دیدگاه حکمای مسلمان بحث از غایت فعل، با رویآوردی هستیشناختی مورد مداقه واقع شده و بهمعنای خودگرایی و دیگرگرایی سرشتی و روانشناختی است. در بحث حاضر، دیگرگرایی بهمعنای انجام فعل، صرفاً به قصد خیررسانی به غیر و بدون انگیزه نفع شخصی است. امری که در تقابل با دیدگاه مشهور حکمای مسلمان به نظر میرسد.
2. خودگرایی سینوی
از مهمترین مواضعی که میتوان رویکرد فیلسوفان مسلمان را در بحث خودگرایی و دیگرگرایی بررسی کرد، مباحث تحت عنوان «علت غایی» است. یکی از سؤالات اساسی در بحث علت غایی آن است که فاعل دارای علم و شعور، از انجام فعل خود، چه غایتی را دنبال میکند؟ منفعت حاصل از فعل او، به چه کسی میرسد؟ ابنسینا غایت بالذات هر فعلی را در فاعل فعل میداند. از نظر او غایت فعل انسان، تحقق صورت یا عرضی در ذات فاعل است و فاعل با انجام فعل، با سیر از قوه به فعل، استکمال مییابد. خروج از قوه به فعل در او، بهمعناي نفع در وجود یا بقای اوست (ابنسینا، 1376، ص301). این سخن ناشی از آن است که ابنسينا، غایت بیرون از ذات را زمانی قابل طرح میداند که فاعل، موجودی ناقص باشد. این نقص میتواند نقص در ذات یا نقص در مصالح ذات باشد (ابنسينا، 1376، ص303). به همین دلیل همۀ افعال صادر از انسان، برای رفع چنین نقصی از وجود اوست. صدرالمتألهين در شرح دیدگاه ابنسینا، فاعل انسانی را در اعمال خیر، فاعل معاملهگری میداند که حبّ ذات، اعمال خیر او را رقم میزند. انسان در این عوضخواهی، چیزی را اعطا میکند تا امری والاتر و بهتر را دریافت کند (صدرالمتألهين، 1981، ج2، ص269). عشق به خود و حبّ ذات، اراده انسان را به حصول خیر و رفع شرّ از ذاتش، از طریق افعال خیر میکشاند: «حصول الخیر لکل شیء و زوال الشرّ عنه هو المطلوب بالذات، لأنّ الإراده و الطّلب لمن یعشق ذاته فیطلب کلّ شیء لمعشوقه أعنی ذاته» (صدرالمتألهين، 1981، ج2، ص270). و اگر انگیزه خیرخواهی، غایتی برای خود نداشته باشد، حرکت ارادی از سوی انسان رخ نمیدهد: «لولا أولویه أو طلب فرح أو انتفاع یعود إلی النفس، لم تتصور الحرکۀ الإرادیه» (صدرالمتألهين، 1981، ج2، ص271).
ابنسینا در کتاب الهیات شفاء، غایت فاعلهای طبیعی را به دو دسته تقسیم میکند: غایت، گاهی در قابل است و گاهی در فاعل. ازجمله غایتهای در قابل، صورت انسانی است که غایت ماده انسانی است و این غایت، توسط قوای طبیعت در ماده منفعل انسانی ایجاد میشود. در مورد غایت در فاعل، میتوان به خانهسازی بنا اشاره کرد که گرچه غایت قریب فعلش، در ماده ساختمان بوده و همان صورت ساختمان است؛ ولی روشن است که بنا این غایت اولیه را برای سکونت خودش در خانه دنبال میکند و اگر غایتی برای ذات خودش متصور نبود، به دنبال ساخت خانه نمیرفت. به همین جهت از دیدگاه ابنسینا معیار اینکه غایتی در فاعل یا قابل باشد، قریب یا بعید بودن علت فاعلی است؛ به نحوی که در فعل فاعل قریب، غایت در قابل است و در فاعل بعید، غایت در خود فاعل میباشد. ازاينرو غایت هم نسبت به فاعل و هم قابل میتواند مطرح شود. غایت نسبت به فاعل، خیر و نسبت به قابل، غایت است و ازاينرو خیر و غایت، امر واحدی است که نسبت به فاعل و قابل سنجیده میشود. نتیجۀ سخن آنکه فاعل همواره در افعال خود به دنبال غایتی برای ذات خود است؛ هرچند در نگاه اولیه، غایتی در ماده قابل دنبال میشود؛ ولی در اصل برای ذات فاعل است (ابنسینا، 1376، ص299ـ301).
یکی دیگر از مواضعی که در مباحث علت غایی به مسئلۀ خودگرایی در وجود انسان اشاره دارد، تبیین مفهوم «جود» است. ابنسینا سه تعریف پیایی برای جود مطرح کرده است. اصلاح در تعاریف اول و دوم، از موشکافی و تحلیل آنها رخ داده که نهایتاً به تعریف دقیقتری در نگاه او انجامیده است. تعریف اولیۀ ابنسينا از جود، چنین است: «افاده المفید لغیره فائده لا یستعیض منها بدلا» (ابنسينا، 1376، ص302). بر اساس این تعریف اگر انسان در قبال اعطا و بخشش به دیگران، منتظر عوضی باشد، معاملهگر است و نه جواد. او عوض را پاداش و منفعت برای فعل دانسته که اگر فعلی براساس آن صورت گیرد، جود محض نیست (ابنسینا، 1363، ص31). به نظر میرسد بسیاری از مردم، تنها عوض مالی را که وجه محسوسی دارد، معاملهگری میدانند و به همین دلیل فردی که به دنبال چنین عوضی نباشد را جواد مینامند. درحالیکه از نظر ابنسینا اعطاء به دو صورت میتواند باشد: یا به شکل معامله و یا جود (ابنسینا، 1404ق، ص22). اگر کسی فعل خود را برای تشکر و امتنان دیگران، خوشنامی نزد مردم، بالا رفتن موقعیت اجتماعی، اتصاف به بخشندگی نزد افراد، دعای دیگران و... انجام دهد، باز هم مصداق فاعل معاملهگر است؛ زیرا انجام فعل برای او، منفعتی را به دنبال دارد و قصد او از این بخشش، رسیدن به جایگاهی معنوی است. ازاينرو از نظر ابنسینا عوض، میتواند از جنس عوض مالی یا غیرمالی باشد (ابنسینا، 1376، ص303). به همین دلیل این فاعلیت، بدون چشمداشت و از مقوله جود نیست.
بر این اساس ابنسینا به تعریف دوم از جود رو آورده است: «إفاده الغیر کمالا فی جوهره أو فی أحواله من غیر أن یکون بإزائه عوض بوجه من الوجوه» (ابنسینا، 1376، ص303). برتری تعریف دوم ابنسینا آن است که عوض چه مادی و چه معنوی را از اراده فاعل خارج میداند. وی در کتاب مباحثات، جواد را با توجه به همین قید، تعریف کرده است: «انّه جواد، أی بحیث یعطی کلّ وجود و کلّ کمال وجود لالغرض و لاغایه أو أمر یستفیده بفعله فی إعطائه ما یعطیه، بل لذاته» (ابنسینا، 1400ق، ص421). این تعریف از جود، در مورد انسان، امکانپذیر نیست. فعل انسان بهعنوان فاعل بالقصد، هیچگاه خالی از عوض نیست. انسان هیچگاه نمیتواند فعلی را برای دیگری انجام دهد، بیآنکه غایتی را برای خود قصد کرده باشد. اگر فرض کنیم که انسان، فعلی را با انگیزه غیرخواهی انجام دهد، از فاعل میتوان پرسید که آیا فعل او در شرایط غیر، تأثیر مثبتی دارد یا با عدم صدورش یکسان است؟ اگر قصدی برای فاعل، اولویتِ صدورِ فعل را از عدم اولویت، به واسطه نفعی در غیر حاصل نکند، داعی و اراده وقوع فعل حاصل نمیشود و انجام آن ترجیح بلامرجح تلقی میشود. پس لازم است که فاعل بالقصد، اراده رساندن خیر به دیگری را داشته باشد و آن فعل برای غیر، اولی باشد و ضدّ آن فعل، برای دیگری، غیر اولی محسوب شود. در نهایت امر و با پیجویی قصدهای پیشین فاعل مشخص میشود، این فعل به غرضی در ذات فاعل برمیگردد که بر اساس آن به کمال یا حظّ خاصی میرسد. به همین دلیل است که سؤال از چرایی فعل فاعل، تا زمانی که به پاسخی ناظر بر تحقق کمالی در ذات خود او نرسد، پایان نمییابد. ابنسینا این پرسش و پاسخ را در قالب مثالی مطرح کرده است: اگر از فردی بپرسند: چرا فلان کار را انجام دادی؟ و پاسخ دهد: تا دیگری به غایت خود برسد، باز از او پرسیده میشود: چرا میخواستی او به غایتی برسد؟ و او در پاسخ بگوید: زیرا احسان، امر نیکویی است؛ از او پرسیده میشود: چرا چیزی را که نیکوست، میطلبی؟ او در پاسخ نهایتاً به خیری که به او میرسد یا شری که از او دور میشود، خواهد پرداخت (ابنسینا، 1376، ص304 و 305). البته بسیار تفاوت است بین اینکه عوض مورد نظر انسان، یک امر مادی باشد یا امری معنوی. برای مثال انسان به دیگران محبت و خیررسانی کند، ولی این کار به قصد شهرت و خوشنامی و موقعیت اقتصادی و اجتماعی نباشد؛ بلکه او خیررساندن را دوست میدارد و از آن لذت میبرد. ازاينرو گرچه ابتدائاً به نظر میرسد که قصد غایت فعل خیر، برای دیگر انسانهاست، ولی درواقع او غایتی معنوی را در ذات خود میطلبد.
بر این اساس ابنسینا به تعریف سوم از جود روی آورده است: «فالجود هو افاده الغنیّ فی جمیع الجهات عن الإفاده، کمالا» (ابنسینا، 1376، ص305). مزیت تعریف سوم ابنسینا آن است که اصلاً عوضی برای فعل فاعل، قابل تصور نیست که انگیزه کسب آن را داشته باشد (ابنسینا، 1379، ص603). به تعبیر دیگر فاعل در ذات خود، غنی و کامل مطلق است و نیازی به هیچ نوع عوض ندارد. این دیدگاه ناشی از یک مبنای وجودشناختی در نگاه حکمای مسلمان است. از نظر آنان موجود در مرتبه عالیتر، فعلی را برای مرتبه سافل انجام نمیدهد و غرضی بیرون از ذات ندارد. به همین دلیل است که جواد حقیقی، غرضی در فعل خود ندارد (ابنسینا، 1375، ص113). بر اساس همین تعریف بسیاری از فیلسوفان مسلمان، جود را صرفاً مختص پروردگار دانستهاند. واجب تعالی وجود را به خاطر جود خود ایجاد کرده و ازآنجا که خیر محض و وجود بیکران است، همه چیز از او صادر میشود (ابنسینا، 1363، ص31).
استاد مطهری در کتاب درسهای الهیات شفا به شرح و بررسی دیدگاه ابنسینا پرداخته و کلیت بیان ابنسینا را زیر سؤال برده است. او با رویکردی انتقادی به دستهای از افعال دیگرگرایانه پرداخته که در آن هیچ نفع شخصی دنبال نمیشود. بااینوجود، وی در بعضی آثار خود انسان را در همه افعالش به دنبال نفعی برای ذات خود دانسته است. وی در کتاب جهانبینی توحیدی تأکید میکند که انسان در هر كارى كه در آن غایتی را دنبال میکند، مستكمل به آن غایت بوده و مىخواهد، خودش را كامل كند. همان كارى كه خيرترين و بىغرضترين كارها به حساب میآید، واسطهای برای استکمال انسان خواهد بود. حتی كسى كه كار خير را به نیت اینکه اثر فعلش به دیگری برگردد، انجام میدهد، وجدان خود را آرام و راضى میكند؛ يا به واسطه انجام کار خیر برای دیگران، به دنبال رضایت خداوند است (مطهری، 1372الف، ج4، ص246). همچنین اگر فردی، خيرى به ديگران برساند و هدفش از خيررسانی، كسب فضيلت اخلاقى و محلّى شدن به حليه كمالات معنوى باشد، باز هم فعلش از جود و احسان بودن خارج مىشود. احسان و جود آنگاه محقق مىشود كه از هر انگيزهاى جز ايصال خير به مستحق خالى باشد، آنچنانكه ذات حق نسبت به موجودات چنين فاعلیتی دارد (مطهری، 1372ب، ج11، ص140).
3. رویکرد انتقادی استاد مطهری به خودگرایی سینوی
استاد مطهری برای ارزیابی دیدگاه ابنسینا، نخست دیدگاههای رایج در مسئلۀ خودگرایی و دیگرگرایی را طرح نموده است. به روایت وی برخی اندیشمندان معاصر در غرب، پیرو مکتب اصالت لذت هستند و معتقدند انسان هر کاری را برای منافعی انجام میدهد که از سنخ لذتهای مادی است. طبق این دیدگاه هر انسانی که مدعی شود کاری را برای غیر انجام میدهد تا خیری به او برساند، دروغ میگوید. هر آنچه انسان انجام میدهد صرفاً برای لذتهای بیرونی و درونی خود اوست. به تعبیر دیگر، امکان ندارد انسان کاری را انجام دهد که منفعت دنیوی متقابلی به او نرسد. (مطهری، 1399، ج1، ص149). این دیدگاه که از سوی استاد مطهری، مادیت اخلاقی نامیده شده است، به این نتیجه میانجامد که در هر فعلی که انسان را در ظاهر بدون محرک مادی یافتید، با دقت نظر در مسئله، سرانجام یک انگیزه و منفعت در عمق وجود فاعل فعل خواهید یافت. اقلّ انگیزه برای انجام کار خیر، لذت بردن از فعل و رنج نبردن از عدم وقوع آن است. درغیراینصورت، محال است فعلی از انسان سر بزند: «همۀ انسانها شکارچی هستند؛ یعنی همه کس در هر کاری، طعمهای را میجوید و تمایز افراد فقط در وسیله به دام انداختن و آلت صید است. یکی با تفنگ، به منظور خود میرسد و ابزار شکار دیگری، چیزی است که کسی تصور نمیکند که با آن ابزار، کسی قصد شکار داشته باشد» (مطهری، 1399، ج1، ص153).
دیدگاه دیگر مربوط به مکاتبی است که مدعیاند انسان میتواند به مراتبی برسد که از فعل خودش هیچ غرضی که به خود او برسد، نداشته باشد. در رویآورد این مکاتب، انسان، فعل خود را با انگیزه خیر رساندن به دیگران و رفع سختی از آنان انجام میدهد. در این دیدگاه این تصور که انسان نمیتواند از دایره منفعتطلبی خارج شود، ناشی از عدم شناخت انسان است. نگاه لذتطلبانه و سودمحورانه به انسان، نگاه به حیوانیت انسان است؛ درحالیکه مقام انسان، مقام جود و فضل است. انسان در ذات خود، میل به خیر رساندن به دیگران، خدمت به بشریت و ایثار دارد (مطهری، 1399، ج1، ص154).
شهید مطهری دیدگاه ابنسینا را متفاوت از این دو دیدگاه میداند. دیدگاه رایج میان فیلسوفان مسلمان، همراستا با دیدگاه ابنسینا مبتنیبر آن است که در فاعلهای بالقصد، همواره فعل برای غرضی که به فاعل برمیگردد، رخ میدهد؛ البته این غرض میتواند یک غرض معنوی باشد. ازاينرو اگر فاعلی انگیزه خود را خیر رساندن به دیگران معرفی کرد، لزوماً دروغگو نیست. ممکن است او در طول انگیزه خیرخواهی، انگیزه دیگری داشته باشد که عبارت است از: لذت درونی، آرامش وجدان یا رسیدن به سعادت اخروی. بر این اساس فاعل در عین دنبال کردن غایتی برای قابل، در طول این غایت، به دنبال غایت خود نیز هست و این دو امر تزاحمی با هم ندارند؛ زیرا در دو سطح متفاوت طولی هستند. روشن است که این تبیین، در مورد موجودات فاقد شعور که فاعلیت بالقصد ندارند و از سوی دیگر، در باب واجبالوجود که انگیزه زائد بر ذات ندارد، قابل طرح نیست؛ بلکه اغراض انسان بهعنوان فاعل دارای شعور و قصد، از این سنخ است.
بر این اساس انسان بهعنوان فاعل بالقصد و بر اساس غایت مورد نظرش، دارای مراتب وجودی مختلفی میشود:
ـ مرتبۀ حیوان: مرتبهای که فرد فقط از کاری که برای خودش منفعت دارد، لذت میبرد.
ـ مرتبۀ دون حیوان: مرتبهای که فرد از دردمندی غیر، لذت میبرد و از لذت بردن او، ناراحت میشود.
ـ مرتبۀ فوق حیوان: مرتبهای که انسان از لذت بردن دیگران، لذت میبرد (مطهری، 1399، ج1، ص 149 و 150).
در همۀ این مراتب، فعل انسان به دنبال غایتی در ذات خود است؛ با این تفاوت که در مرتبۀ فوق حیوان، این غایت میتواند با غایتی خیرخواهانه در مورد دیگران همراه باشد. استاد مطهری با طرح بحث «زیبایی معقول»، این مسئله را تبیین کرده است. زیبایی معقول، آن زیبایی است که فقط به وسیلۀ عقل درک میشود و حس و خیال قادر به درک آن نیست. مکاتب اخلاقی باید بشر را به مرحلهای برسانند که بشر بتواند زيباييهاى معنوى كارهاى اخلاقى را درك كند؛ زيبايى فداكارى، گذشت، جود، سخا و... را درك كند. در این صورت، همانطور كه زيباييهاى حسى را درك مىكند و به آنها جذب میشود، به سوی زیباییهای معقول جذب میشود. انسان باید از زیباییهای حسی و خیالی اوج گرفته و زيبايي كارهاى نيك را بیابد (مطهری، 1372الف، ج22، ص534).
4. قرائتی نو از دیگرگرایی در نگاه استاد مطهری
در رویآورد استاد مطهری، انسان يك سلسله استعدادهاى كمالى دارد كه تنها در جامعه امكان بروز دارد. بايد جامعهاى انسانی در میان باشد تا اين استعدادها بتوانند متجلى شوند. این دسته استعدادها (غیر از استعداد علمی که به وسیلۀ جامعه شکوفا میشود)، استعدادهاى اخلاقى یا ارزشهای انسانی نام دارند. برای مثال انسان دارای استعداد انفاق، جود و بخشندگى است؛ اما اگر جامعهاى نباشد، بخشندگى امکان تحقق پيدا نمىكند و فرد نمىتواند اين استعداد را به ظهور برساند. به تعبیری میتوان گفت تجلى استعدادهای اخلاقی، نیاز به وجود دیگران دارد (مطهري، 1372الف، ج15 ص543).
از سوی دیگر، دامنه گستردهای از افعال انسانی در حیطۀ فاعلیت بالقصد، خودگرایانه است و انسان از طریق چنین کنشهایی، به دنبال کسب کمالاتی برای ذات خود است. او با حسابگری به این نتیجه میرسد که گرچه ثروت، در حال حاضر براى او خير است، اما اگر آن را در راه خدا انفاق كند، خير بيشتر و وسيعترى شامل حالش میشود؛ ازاينرو به بخشش به دیگران رو میآورد (مطهري، 1372الف، ج27، ص706). بااینوجود افعال انسان، صرفاً با انگیزههای خودگرایانه نیست و دسته دیگری از افعال انسانی وجود دارند که با انجام فعل به قصد نفعی برای خود تطابق ندارد. استاد مطهری افعال دستۀ اول را «افعال فکری» نامیده است. در افعال فکری، فاعل، فعل خود را برای غرضی انجام میدهد و حسابگرانه، به کنشی دست میزند. در مورد این افعال، شهید مطهری دیدگاه ابنسينا را بر حق میداند. فعل از سر حسابگری، حتما به دنبال غایتی ولو معنوی، در ذات فاعل است. دستۀ دیگر افعال انسانی، «افعال عاشقانه» نام دارد. در افعال عاشقانه، هیچ فکر و حسابگریای در کار نیست؛ بلکه با غلبه حبّ، فعل از فاعل صادر میشود. در غلبه حبّ، نفسِ وجود چیزی، میتواند سبب حرکت شود. روح انسان دارای این ویژگی است که گاه تحت تأثیر فرد یا افرادی قرار میگیرد که چنان وجود او تسخیر کردهاند که مجال فکر کردن پیدا نمیکند. در این حالت، ملکات و افعال آن فرد یا افراد بزرگ در او متجلی میشود، بیآنکه دلیلی برای آنها داشته باشد (مطهری، 1399، ج1، ص151).
شهید مطهری نسبت این دو نوع فعل به یکدیگر را، همچون نسبت «مفعولٌله تحصیلی» و «مفعولٌله حصولی» در علم نحو دانسته است. در مفعولٌله تحصیلی، غایتی برای فعل طرح میشود؛ درحالیکه در مفعولٌله حصولی، غایتی در جمله ذکر نمیشود. برای مثال در عبارت «او را برای ادب کردن زدم»، مفعولٌله، تحصیلی است، ولی در عبارت «او را به خاطر دروغگوییاش زدم»، مفعولٌله، حصولی است و غایتی برای فعل مطرح نشده است (مطهری، 1399، ج1، ص151). بر همین اساس، استاد مطهری غایت را به دو نوع تحصیلی و حصولی تقسیم کرده است. مراد از غایت تحصیلی آن است که گاهی فاعل، فعل را برای تحصیل چیزی انجام میدهد و در مقابل گاهی به فعل، برای آنچه که مطلوب بالذات است، روی میآورد. انسان در بسیاری از فعلهای طبیعی خود، کاری میکند که چیزی را که ندارد، به دست آورد. چنین فعلی، فعل فکری و در مورد موجودات فاقد شعور، از سر طبیعت است. طبیعت به دنبال چیزی است که فاقد آن است و حتی فکر هم وسیلهای در خدمت طبیعت انسانی است. در مقابل در غایت حصولی، عشق بهمعنای حقیقتی است که در حال حاضر وجود دارد و چون وجود دارد، به خاطر او فعل رخ میدهد. در یک عشق حقیقی و نه عشق از سر طمع، هر آنچه از عاشق سر میزند، برای معشوقش است و نفس وجود معشوق و زیبایی او، عامل ایجاد شوق و انگیزه است. شهید مطهری تقلید، محاکات، عشق و محبتهای عارفانه را از این سنخ میداند. در بسیاری موارد انسان مجذوب شخصیت فردی است و در حالاتی که توجه ندارد، ناخودآگاه منعکسکننده حالات و ویژگیهای اوست. در این موارد فاعل به دنبال رسیدن به چیزی نیست. بلکه فقط به تقلید میپردازد (مطهری، 1399، ج1، ص145 و 146). در افعال عاشقانه، غایتمندی انسان، رقیقهای از غایتمندی موجودات مجرد است. خداوند، بهعنوان مبدأ و منتهای عالم، غایتالغایات است و غایت بودن او، از نوع غایت حصولی است. حصول کمالات باریتعالی، عین فاعلیت اوست. غایت بالذات همواره در فاعل، حاصل است و ازاينرو اساس خلقت عالم، حبّ ذات الهی است. به همین جهت، عامل شکلگیری عالم از سوی حکما و عرفا، عشق دانسته شده است (صدرالمتألهين، 1417ق، ج1، ص145).
استاد مطهری دیدگاه وظیفهگرایانه اخلاق کانتی را با خودگرایی سینوی همراستا میداند. از نظر او غرضی که ابنسینا و کانت از آن سخن گفتهاند، قطعاً غایت تحصیلی است. درست است که کانت فعل اخلاقی را غیرمشروط میداند، اما بیانش نمیتواند خالی از غرض تحصیلی باشد. طبق نظر او، تنها افعالی که از سر وظیفه و به نیت عمل به تکلیف، از انسان سر میزنند، ارزش اخلاقی دارند و درصورتیکه فاعل از انجام فعل خود، هدفی جز انجام وظیفه داشته باشد، فعل او اخلاقی محسوب نمیشود. غرض عقلايی فاعل در دیدگاه کانت آن است که فعل را برای تکلیف بودن آن شکل داده و وظیفۀ خود را در قبال این مسئله بهدرستی انجام دهد (مطهری، 1399، ج1، ص150). با وجود اشتراک در غایت تحصیلی، حصر ارزشمندی و اخلاقی بودن فعل، در توجه به تکلیف بودن عمل، در نظام ارزشگذاری ابنسینا وجود ندارد. از نظر ابنسینا فعل میتواند به قصد استکمال نفس انسانی صورت گیرد و درعینحال ارزشمند تلقی شود. در مقابل در افعال عاشقانه، غایت تحصیلی در کار نیست. عشق به ذات حق بهعنوان یک غایت حصولی، انسان را تجلی اسما و صفات الهی میسازد. طرح دوگانه فعل فکری در مقابل فعل عاشقانه، از سوی استاد مطهری برای تبیین بهتر این مسئله است. بهزعم وی حلّ بسیاری از اشکالات در بحث غایت فعل انسان، در توجه به این تمایز است.
مهمترین نکتهای که استاد مطهری در مقام داوری بین دو دیدگاه خودگرایی و دیگرگرایی مطرح کرده، آن است که فعل انسانی باید با ملاک متعلق انگیزه او از فعل، مورد واکاوی و بازبینی قرار گیرد. اگر انسان فعلی را انجام دهد تا شرّی از خودش دفع شود، یا منفعتی به خودش برسد، اگرچه در ظاهر اظهار بر این انگیزه نکند، این عمل، دیگرگرایی نیست؛ بلکه نوعی خودخواهی و خودپرستی است، ولی ممکن است انسان از اینکه فعلش منشأ خیر برای دیگران میشود، لذت ببرد. این لذت، خودپرستی نیست؛ بلکه میتوان آن را کمالی انسانی به حساب آورد و اگر چنین لذتی برایش حاصل نشود، او را فاقد کمال انسانی دانست (مطهری، 1399، ج1، ص154). چنین فردی همانطور که دیگران به منفعت خود علاقه دارند، به منفعت آنان علاقمند است و انگیزهاش خیررسانی است، نه لذت بردن شخص خود.
بسیاری تصور میکنند اگر از وقوع فعل، لذتی برای فاعل حاصل شد، آن فعل، اخلاقی محسوب نشده و هم چون دیگر اعمال حیوانی و مادی، عملی بیارزش است. استدلال آنان بر این اساس است که محور فعل فاعل، خود اوست و فعل را برای لذت خود انجام میدهد. این ادعا در حالی است که چنین فاعلی، فعل خود را برای منافع دیگران رقم زده و قصد اولیه و بالذاتش، لذت بردن نبوده است، گرچه بالتبع لذتی برای او حاصل میشود. مهم این است که فعل او به انگیزه لذت بردن خود شکل نگرفته است. برخی فیلسوفان اخلاق مغربزمین نیز بر این مطلب تأکید دارند که شخص غیرخودخواه دقیقاً همان کسی است که از کمک کردن به دیگران احساس رضایت میکند و شخص خودخواه این حس رضایت را نمیبرد. این نشانی از دلرحمی و خوشقلبی فرد دیگرخواه است. اگر شخصی حقیقتاً خودخواه باشد، وجدانش از درد کشیدن دیگران، آزرده نمیشود و در مقابل اگر فردی از کمک به دیگران لذت میبرد، بهمعنای خودخواهی او نیست (ریچلز، 1387، ص106 و 107).
از دیدگاه استاد مطهری لذت فینفسه امر مستقلی نیست تا متعلق انگیزه انسان قرار گیرد. انسان هیچگاه چیزی را از آن حیث که لذت دارد، دوست نمیدارد. به تعبیر دیگر، میل او مستقیماً متوجه لذت نیست، بلکه دوستی و میل انسان همواره متوجه امور خارجی است که از توجه به امر خارجی برای او لذت حاصل میشود. به تعبیری لذت برای او ضرورت است، نه غایت (مطهری، 1399، ج1، ص155). مشابه همین مطلب در دفاع از دیگرگرایی از سوی برخی فلاسفۀ اخلاق دیگرگرا مطرح شده است. در این بیان، عامل تمایز میان خودگرایی و دیگرگرایی، غایت فعل است؛ نه لذت حاصلشده از دستیابی به غایت. اگر ما مایل به دستیابی به هدفی خاص باشیم، آنگاه ممکن است از نیل به آن، لذت ببریم. اما آنچه ما به دنبال آن بودهایم، دستیابی به آن هدف بوده است و پیش از آنکه لذتی از رسیدن به یک هدف ببریم، باید بخواهیم که به آن هدف نائل شویم. مسئله به این صورت نیست که ابتدا نوعی خودآگاهی خوشایند را خواسته و بعد تلاش کنیم شیوههای رسیدن به آن را متصور شویم؛ بلکه حقیقت آن است که ما خواهان غایتی هستیم و چون خواهان این امور خارجی هستیم، از به دست آوردن آنها لذت میبریم. ازاينرو انجام افعالی به انگیزه خوشبختی دیگران، بهمعنای آن نیست که احساسات خوشایند، متعلق فعل ما باشند و حتی در صورت حصول چنین احساساتی، خودخواه بهشمار آییم (ریچلز، 1387، ص107 و 108).
نتیجۀ سخن آنکه اگر مطلوبهای انسان را منحصر در منافع او بدانیم، مستلزم این است که افعالی چون فداکاری و ایثار را از سنخ دروغ بدانیم؛ چون فاعل آن به دنبال منفعت خویش است. همچنین اینکه بگوییم انسان بدون هیچ انگیزهای به خیررسانی به دیگران مشغول میشود، نیز سخنی نادرست است. تبیین دقیق این مسئله آن است که انسان میتواند به جایگاهی برسد که انگیزهاش خیر رساندن به دیگران و دفع ضرر از آنان باشد. استاد مطهری این جایگاه را جایگاه انسان دردمند میداند. از نظر او دردمندی، کمالی انسانی است. او از اینکه دیگران مانعی بر سر راه خود برای رسیدن به کمال داشته باشند، درد میکشد و در مقابل در صورت رفع موانع و نیل آنان به هدفشان لذت میبرد (مطهری، 1399، ج1، ص155). نشانۀ اینکه فاعل به دنبال غایتی برای خود نیست، آنکه حتی اگر دیگران به واسطه فاعلی غیر از خودش، به کمالی دست یابند، باز هم از این امر لذت میبرد و این امر، ناشی از دردمندی و دیگردوستی انسان است.
بر این اساس سخن ابنسینا نیز که انسان را موجودی به دنبال عوض مادی یا معنوی میداند، قابل بررسی است. اگر منظور او این باشد که همه کارهای انسان، همواره در ازای عوضی مادی یا معنوی انجام میشود، مورد پذیرش نیست، اما اگر مقصود او این باشد که در جایی هم که انسان فعلی را به انگیزه خیررسانی به دیگران انجام میدهد، خود همین انگیزه، کمالی برای او محسوب میشود، ولو اینکه انسان عمل خود را برای دستیابی به این کمال انجام نداده باشد، این سخن با دیدگاه استاد مطهری قابل تطبیق است. از نظر او انگیزه انسان در والاترین مرحلۀ عمل اخلاقی، فقط خیر رساندن به دیگران و دفع شر از آنهاست (مطهری، 1399، ج1، ص155). انسان، موجودی است که دردمندی و خیررسانی به دیگران او را در مسیر استکمالی خویش از قوه به فعل پیش میبرد؛ بیآنکه برای این غایت، فعل خود را انجام داده باشد. او کمال را برای همۀ انسانها میخواهد و خود در این میانه نادیده انگاشته شده است؛ هرچند این روحیه، موجب استکمال خود او نیز هست. اين مسئله كه چگونه ممکن است انسان شيفتۀ يك ارزش شود و حال آنكه سودى در آن ارزش برای او وجود نداشته باشد، مسئلهای است که اصول مكتب مادى بههيچوجه نمىتوانند آن را توجيه كنند (مطهری، 1372ب، ج11، ص151).
5. نیل به مرتبۀ فنا، مبنای دیگرگرایی استاد مطهری
همانطور که اشاره شد شهید مطهری از دستهای از افعال انسان با عنوان افعال عاشقانه یاد میکند که فاعل در این کنشها، هیچ انگیزه ذاتی، از انجام فعل ندارد و فعل خود را صرفاً از سر عشق به محبوب و تقلید از او انجام میدهد. البته باید توجه داشت که عشق با شهوت، متفاوت است. اگر فعلی از سر شهوت باشد، يعنى انسان چیزی را براى خود میخواهد و هدفش، تصاحب طرف مقابل و بهرهمندی از وصال اوست؛ ولى در عشق اصلاً مسئلۀ وصال و تصاحب مطرح نيست؛ مسئلۀ فناى عاشق در معشوق مطرح است که بههیچوجه با منطق خودگرایی، سازگار نيست. در مسئلۀ عشق، فرد فقط میخواهد در مقابل معشوق، تسليم محض باشد و از منِ او، از خودِ او و از انانيتش چيزى باقى نماند (مطهري، 1372الف، ج3، ص507).
در مرتبۀ «فناى عاشق در مقابل معشوق» انسان باافتخار، همه چيزش را فدای معشوق میکند، خودش را در مقابل او، نيست و هیچ میبیند و در مقابل عظمت و شكوه او، خود را هیچ میانگارد. ايثار و از خود گذشتن که نمونۀ اعلای فنای در مقابل معشوق بهشمار میرود، با خودمحورى قابل جمع نیست (مطهری، 1372الف، ج3، ص508).
اگر معشوق انسان، ذات پروردگار باشد و او به مرتبۀ فناء فی الله برسد و مستغرق در تجلیات اسما و صفات الهی شود، خود آئینه اسما جمالیه او شده و از سر عشق به باریتعالی، تشبه و تخلق به اخلاق الهی پیدا میکند و به خیر رساندن به دیگران بیآنکه غایتی برای خودش متصور باشد، مشغول میشود. ازاینرو امکان ندارد انسان به مرتبۀ عالیه معرفت الهی و عشق به او برسد، ولی وجود و عدمراستى، درستى، عدل، كرم، احسان، خيرخواهى، جود و عفو برایش علىالسويه باشد؛ زيرا اخلاق عالى انسان، نوعى خداگونه بودن است. ممکن است این امر به صورت ناآگاهانه اتفاق بیفتد. علاقه انسان به ارزشهای دیگرگرایانه، ناشى از علاقه فطرى به متصف شدن به صفات خدايى است؛ هر چند خود انسان، توجه به ريشۀ فطرى آنها نداشته و احياناً در شعور آگاه خود، منكر آن باشد (مطهري، 1372ب، ج2، ص177): «ارزشهاى اخلاقى و اجتماعى، اخلاق خدايى هستند؛ تخلّقوا باخلاق الله. اخلاق عالى از قبيل عدالت، كرامت، جود و عفو، اخلاق خدايى است و خداگونگى است و لهذا اگر فرضاً از معرفتالله هم منفك شود و جحودى در كار نباشد، در آخرت مفيد واقع مىشود، آنچنانكه در مورد حاتم و غيره گفته شده است» (مطهری، 1372ب، ج2، ص48).
عشق به ذات الهی، به عشق به مخلوقات او که از لوازم وجودیاش به حساب میآیند، منتهی میگردد. دلیل این که جود براى انسان، يك خير معنوى محسوب میشود، این است که جود، رحمت و افاضه است و انسان این درک را دارد که از عالَم رحمت است و لازمه از عالَم رحمت بودن، فيض رساندن است (مطهری، 1372الف، ج22، ص586). استاد مطهری در توضیح آیۀ «فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها» تأکید میکند که انسان از آن جهت که خليفةالله است، مظهر جود، احسان و كرم الهى است (مطهري، 1372الف، ج23، ص680). ساختار وجودی انسان فطرتاً اخلاقى آفريده شده و اگر انسانیت انسان، باقی بماند و مانعی، سدّ فطرت خدادادى او نشود، پيوندش با خلق خدا هم بر اساس مهربانى، خدمت، خيررسانى و جود است (مطهري، 1372الف، ج27، ص657). با پذیرش فطری بودن اخلاق، اشتراک موضوعات اخلاق اجتماعی ـ همچون تواضع، عفو، جود، احسان و فداكاری ـ و بعضی موضوعات اخلاق فردی ـ مانند شجاعت، استقامت، پركارى و منظم بودن ـ بين تمام سيستمهاى اخلاقى قابل توجیه است (مطهری، 1372ب، ج11، ص122)، البته فطرت اخلاقی در وجود انسان، امری بالقوه است که با رشد وی، به شکوفایی میرسد (مطهری، 1372الف، ج27، ص706).
با وجود آنکه سرشتی بودن امور اخلاقی، كم و بيش مورد قبول همگان است، اما با اتكا به ایمان مذهبی، ضمانت اجرایی بیشتری مییابد؛ خصوصاً دین، پشتوانه وثیقی برای اخلاق اجتماعى بهشمار میرود (مطهري، 1372الف، ج3، ص400). از نظر استاد مطهری ایمان با تحت ضابطه درآوردن غرايز، از انسان طبيعى، انسان اجتماعى مىسازد (مطهری، 1372ب، ج1، ص490). بسیاری از احکام شریعت نیز جهت تقویت اخلاق فطری انسان وضع شده است، برای مثال تحریم ربا در اسلام برای آن است که تعاطف و تراحم در جامعه وجود داشته باشد؛ ازاينرو اسلام، قرض دادن را واجب نکرده و بر عهده حکومت هم نگذاشته؛ بلکه تشویق به دادن قرضالحسنه نموده و قرض ربوی را حرام کرده است. اين تدبيرى از جانب شارع است تا کمک به دیگران، بر پايه عواطف و احساسات صورت گیرد و اين زنده كردن عواطف، كارى عاقلانه است؛ بهنحویكه اگر رفع حاجت نیازمندان به طرق ديگری هم امکانپذیر بود، به این میزان ارزشمند نبود (مطهری، 1372ب، ج4، ص293).
با وجود تحلیل فوق در طرح افعال دیگرگرایانه، استاد مطهری در مقام دفاع از ابنسینا که در طرح مباحث حکمی خود، خودگرایی را تقویت میکند، معتقد است: ابنسینا در کتاب الهیات شفا براى موشکافی در معناى احسان و جود چنين مطالبی را مطرح کرده است و نه براى بيان معيار فعل اخلاقى (مطهری، 1372ب، ج11، ص140). به تعبیر دیگر، ابنسینا در فضای بحث علیت غایی و با تأکید بر بینیازی واجبالوجود بهعنوان صاحب جود مطلق، دیگر موجودات را در ذات خود نیازمند استکمال از طریق افعالشان دانسته است. اینکه جایگاه طرح مباحث تا چه میزان بر دیدگاه ابنسینا در طرح خودگرا بودن انگیزههای انسانی اثرگذار بوده است، امری قابل تأمل است؛ امری که استاد مطهری بر اساس حسن ظنّ خود به ابنسينا، آن را مسلّم انگاشته است.
نتیجهگیری
در این پژوهش تمایز رویکرد استاد مطهری در مواجهه با رویکرد فلاسفۀ مسلمان مورد بررسی قرار گرفت. درحالیکه ابنسینا غایت انسان در همۀ افعالش را معطوف به خودِ انسان دانسته و حبّ ذات و حبّ کمالات ذات را انگیزه او در صدور افعالش به حساب میآورد. استاد مطهری کلیت این مسئله را زیر سؤال برده و این حکم را مربوط به دستهای از افعال انسانی به نام افعال فکری میدانست. از نظر او علاوه بر افعال فکری که از سر حبّ ذات و حسابگری از سوی انسان صادر میشود و در آن نوعی عوض مالی یا معنوی، مد نظر فاعل است، افعالی به نام افعال عاشقانه از انسان سر میزند که در این دسته افعال، صدور فعل انسانی، صرفاً از سر عشق به معشوق و رفتار تقلیدوار از اوست و هیچ نوع قصدی برای خود، مورد توجه نیست. از نظر استاد مطهری در افعال عاشقانه، فاعل حتی فعل را برای لذت بردن از خیررسانی به دیگران انجام نمیدهد؛ چراکه لذت، امر مستقلی نیست که فینفسه بهعنوان غایت واقع شود. لذت، بهعنوان ضرورت برای فاعل حاصل میشود، نه بهعنوان غایت. مبنای دیدگاه خاص استاد مطهری، نیل انسان به مرتبۀ فناء فی الله است که در این مرتبه، انسان خود را هیچ میانگارد و از سر عشق به وجود پروردگار، به دیگر مخلوقات بهعنوان آثار وجودی او عشق میورزد و با تجلّی اسما و صفات الهی در وجود خود، بدون چشمداشت عوض، به فعل مبادرت میورزد.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله (1375). الاشارات و التنبیهات. قم: البلاغۀ.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله (1376). الالهیات من کتاب الشفاء. قم: مکتب الاعلام الإسلامی.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله (1400ق). المباحثات. تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله (1404ق). التعلیقات. بیروت: مکتبۀ الاعلام الاسلامی.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله (1363). المبدأ و المعاد. تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامی.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله (1379). النجاۀ من الغرق فی بحر الضلالات. تهران: دانشگاه تهران.
- بکر، لارنس (1380). مجموعه مقالات فلسفۀ اخلاق. ترجمۀ گروهی از مترجمان. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- ریچلز، جیمز (1387). فلسفۀ اخلاق. ترجمۀ آرش اخگری. تهران: حکمت.
- صالحی، محمدمهدی و اخوان، مهدی (1400). بررسی تطبیقی جایگاه دیگرگزینی در نظریه تربیت اخلاقی جان وایت و مرتضی مطهری. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت، 51، 153ـ190.
- صدرالمتألهین (1417ق). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه. بیروت: مؤسسۀ التاریخ العربی.
- صدرالمتألهین (1981م). الحکمۀ المتعالیۀ فی الاسفار العقلیۀ الاربعۀ. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
- عزیزی علویجه، مصطفی (1386). بررسی تطبیقی نظریه خودگرایی و حبّ ذات. اندیشه نوین دینی، 9، 125ـ160.
- فرانکنا، ویلیام (1376). فلسفه اخلاق. ترجمۀ هادی صادقی. قم: مؤسسۀ فرهنگی طه.
- محمدرضایی، محمد (1382). فلسفۀ اخلاق از دیدگاه استاد شهید مطهری. قبسات، 30 و 31، 33ـ52.
- مطهری، مرتضی (1372الف). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
- مطهری، مرتضی (1372ب). یادداشتهای استاد مطهری. تهران: صدرا.
- مطهری، مرتضی (1399). درسهای الهیات شفا. تهران: صدرا.
- موسوی، سیدرضا و جهانگیر، کیومرث (1396). دگردوستی و سیاست: مطالعهای تطبیقی بین جان رالز و شهید مطهری. پژوهشهای سیاست اسلامی، 12، 35ـ60.
- هولمز، رابرت (1389). مبانی فلسفه اخلاق. ترجمۀ مسعود علیا. تهران: ققنوس.
- هینمن، لارنس (1398). اخلاق (رویکردی کثرتگرایانه به نظریۀ اخلاق). سرپرست ترجمه میثم غلامی. تهران: کرگدن.
Copyright © 2026 The Author(s). This article is published under the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.














