اخلاق هنر در اندیشۀ آیتالله مصباح یزدی*
/ دکترای فلسفه مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) / mohsengmirus@gmail.comArticle data in English (انگلیسی)
- Bell, Clive (1914). Art. London: Chatto & Windus.
- Carroll, N. (1996). “Moderate Moralism.” British Journal of Aesthetics, 36(3), 223–238.
- Carroll, N. (2001). Beyond Aesthetics: Philosophical Essays. Cambridge: Cambridge University Press.
- Dickie, G. (2001). Art and Value. Oxford: Blackwell.
- Wilde, Oscar (1992). The Picture of Dorian Gray. Ware: Wordsworth.
اخلاق هنر در انديشۀ آيتالله مصباح یزدی*
سيدمحمدمحسن ميرمرشدي / دکتراي فلسفه مؤسسۀ آموزشي و پژوهشي امام خميني mirmorshedi@iki.ac.ir
دريافت: 15/09/1404 - پذيرش: 08/11/1404
چکیده
اخلاق حرفهای بهعنوان یکی از شاخههای مهم اخلاق کاربردی، به بررسی بایدها و نبایدهای اخلاقی در حوزههای تخصصی زندگی انسان میپردازد و «اخلاق هنر» یکی از مهمترین مصادیق آن بهشمار میآید. مسئلۀ نسبت اخلاق و هنر، بهویژه در فلسفۀ معاصر، محل مناقشه جدی بوده است؛ بهگونهايکه دیدگاههایی از استقلال کامل ارزش هنری از اخلاق تا اخلاقگرایی معتدل را دربر میگیرد. این پژوهش با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و مبتنیبر منابع کتابخانهای، ضمن تبیین دیدگاههای شاخص معاصر همچون جرج دیکی و نوئل کرول، به بررسی نسبت اخلاق و هنر بر اساس مبانی فلسفۀ اسلامی و بهطور خاص اندیشۀ آیتالله مصباح یزدی میپردازد؛ حوزهای که تاکنون کمتر بهصورت منسجم و نظاممند بدان پرداخته شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که از منظر آیتالله مصباح يزدي، اخلاق تمامی افعال اختیاری انسان ازجمله فعل هنری را دربر میگیرد و هنر نهتنها از اخلاق مستقل نیست، بلکه در پیوندی عمیق و دوسویه با آن قرار دارد. در این چارچوب، ارزش اخلاقی هنر حاصل تعامل سه عنصر هنرمند، اثر هنری (مشتمل بر قالب و محتوا) و مخاطب است و معیار نهایی ارزشگذاری، نسبت اثر هنری با کمال حقیقی انسان بر اساس آموزههای دینی است. بر این اساس، هنرِ مطلوب هنری است که هم از حیث نیت و فاعلیت هنرمند و هم از حیث قالب و محتوا، در جهت تعالی اخلاقی و معنوی انسان حرکت کند. مقاله در پایان، اصول اخلاقی حاکم بر فعل هنری و وظایف اخلاقی هنرمند را بر مبنای اندیشۀ آیتالله مصباح يزدي تبیین ميكند و نشان میدهد که در این نگاه، غایت هنر و غایت اخلاق در کمال حقیقی انسان و تقرب الهی به وحدت میرسند.
کلیدواژهها: اخلاق هنر، فلسفۀ هنر، اخلاق، هنر، آیتالله مصباح يزدي، هنرمند، اصول اخلاقی.
* اين مقاله در همايش بينالمللي «علوم اسلامي انساني؛ بزرگداشت علامه محمدتقي مصباح يزدي» ارائه شده است.
مقدمه
مباحث اخلاقی با تمام شئون زندگی انسان مرتبط هستند. یکی از عرصههای مهم زندگی انسانی حرفه و کسب و کار است و برای هر حرفهای میتوان بایدها و نبایدهای اخلاقی در نظر گرفت. اصطلاحاً به چنین دانشی «اخلاق حرفهای» میگویند. بنا بر تعاریف معمول، «اخلاق حرفهای» (Professional ethics) دانشی از اخلاق است که به بررسی تکالیف اخلاقی در یک حرفه و مسائل اخلاقی آن میپردازد یا اخلاق حرفهای عبارت است از مجموعهای از قوانین که در وهله اول از ماهیت حرفه و شغل به دست میآید (قراملکی، 1387، ص251). یکی از شاخههای اخلاق حرفهای، اخلاق هنر است که به بررسی قوانین و ضوابط اخلاقی حاکم بر فعل هنرمند در ایجاد اثر هنری میپردازد. اگرچه بحث از رابطۀ اخلاق و هنر از دیرهنگام در بین متفکران غربی مطرح بوده است و اندیشمندان متعدد غربی در اینباره نظرات مختلفی را ابراز کردهاند، اما در قرنهای اخیر برخی رابطۀ بین اخلاق و هنر را بهطور کامل انکار کردهاند (Wilde, Oscar,1992, p.3; Bell, 1914, p.46). در تفکر اسلامی نیز به این مقوله بهصورت پراکنده پرداخته شده است. آیتالله مصباح یزدی از معدود متفکران اسلامی است که در این زمینه دیدگاههای روشنی دارند؛ اگرچه برخی مباحث در آثار ایشان به صراحت منعکس شده و برخی دیگر از مبانی ایشان قابل استنتاج است. درهرصورت ایشان بر نقش پررنگ هنر و اخلاق تأکید فراوان دارند، تا آنجا که میفرمایند: «هم بهترین خدمات به انسانیت انسان از راه هنر حاصل میشود و هم بدترین آسیبها به انسانیت از همین هنر میتواند به انسان برسد» (مصباح یزدی، 20/1/1392). آیتالله مصباح یزدی اخلاق را شامل همه كارهاي اختياري و صفات اکتسابی انسان میدانند (مصباح یزدی، 20/1/1392). بر این اساس تمامی کارها و حرفهها در ذیل اخلاق قرار میگیرند و حتی میتوان برای هر صنف یا شغل از آن جهت که مرتبط با رفتار اختیاری است، اخلاقی را در نظر گرفت. از این نظر هر فعل اختیاری، اعم از حرفهای یا غیر آن میتواند در رشد و سعادت انسان تأثیر داشته باشد. این اثر از روش توصیف به همراه تحلیل از منابع کتابخانهای و برخی از سخنرانیهای ایشان استفاده کرده است. در باب پیشینۀ این موضوع نیز اگرچه آثاری به نحو عام نوشته شده است، اما در هیچ کدام از این آثار به طور جدی به رابطۀ اخلاق و هنر بر مبنای فلسفۀ صدرایی و بهخصوص بر اساس دیدگاه آیتالله مصباح يزدي پرداخته نشده است. بر این اساس این نوشتار تلاش دارد تا به این موضوع بپردازد.
1. نسبت اخلاق و هنر در فلسفۀ معاصر
در تاریخ فلسفۀ هنر، پرسش از اینکه آیا هنر باید تابع معیارهای اخلاقی باشد یا خیر، همواره محل مناقشه بوده است. در دوران معاصر، این مناقشه بهجای صورتبندیهای هنجاریِ مطلق، در قالب نظریههای تحلیلی دقیقتری پیگیری شده است. در این میان، دیدگاه جرج دیکی و نوئل کرول دو موضع شاخص و درعینحال رقیب را نمایندگی میکنند.
2. دیدگاه جرج دیکی: استقلال ارزش هنری از اخلاق
جرج دیکی در کتاب هنر و ارزش با تکیه بر نظریۀ نهادی هنر، میان انواع مختلف ارزش، تمایز قائل میشود:
1) ارزش هنری؛
2) ارزش زیباییشناختی؛
3) ارزش اخلاقی؛
4) ارزش اجتماعی اقتصادی و سیاسی (Dickie, 2001, p.74).
از نظر او، خلط این سطوح ارزشی منجر به داوریهای نادرست دربارۀ هنر میشود. دیکی تصریح میکند که هیچ رابطۀ ضروری و ذاتیای میان ارزش اخلاقی و ارزش هنری وجود ندارد؛ بدین معنا که یک اثر میتواند اخلاقاً ناپسند، اما از نظر هنری ارزشمند باشد، یا برعکس. بااینحال، دیکی منکر هرگونه ارتباط میان اخلاق و هنر نیست. او میپذیرد که ملاحظات اخلاقی بهصورت غیرمستقیم و تنها از رهگذر تأثیرگذاری بر ویژگیهای زیباییشناختی اثر (مانند انسجام روایی، باورپذیری یا عمق معنایی) میتوانند در ارزیابی هنری دخیل شوند. در چنین مواردی، آنچه ارزش هنری را کاهش میدهد، نه «غیراخلاقی بودن» اثر، بلکه نقص در عملکرد زیباییشناختی آن است (Dickie, 2001, p.94–101).
3. دیدگاه نوئل کرول: اخلاقگرایی معتدل
نوئل کرول در آثاری چون «فراتر از زیباییشناسی» (Beyond Aesthetics) و مقالۀ معروف «اخلاقگرایی میانهرو» (Moderate Moralism) موضع متفاوتی اتخاذ میکند. او با رد اخلاقگرایی افراطی، استدلال میکند که در برخی آثار هنری، داوری اخلاقی جزء لاینفک تجربۀ زیباییشناختی است. به باور کرول، بسیاری از آثار روایی ـ بهویژه در سینما و ادبیات ـ مخاطب را به واکنشهای عاطفی و اخلاقی خاصی فرا میخوانند. اگر اثر در هدایت این واکنشها ناکام بماند یا مخاطب را به داوری اخلاقی نادرست سوق دهد، دچار نقص هنری شده است (Carroll, 2001). در این چارچوب، کرول معتقد است که «نقص اخلاقی» در برخی موارد میتواند مستقیماً به «نقص هنری» بینجامد؛ زیرا مانع تحقق هدف زیباییشناختی اثر میشود. ازاینرو اخلاق نه بهعنوان معیاری بیرونی، بلکه بهعنوان عنصری درونی و کارکردی در ساختار اثر هنری عمل میکند (Carroll, 2001, p.246–252).
تفاوت بنیادین دیدگاه دیکی و کرول در نحوۀ صورتبندی نقش اخلاق، نهفته است. دیکی بر تفکیک سفتوسخت قلمروها تأکید دارد و اخلاق را معیاری بیرونی میداند که تنها در صورت تأثیرگذاری بر ویژگیهای زیباییشناختی، اهمیت مییابد. در مقابل، کرول نشان میدهد که در برخی گونههای هنری، بهویژه آثار روایی، فهم اثر بدون داوری اخلاقی ممکن نیست.
برای تبیین نسبت اخلاق و هنر، تا اینجا دیدگاه دیدگاه دو اندیشمند را در قالب دو رویکرد متمایز صورتبندی کردیم: جرج دیکی نماینده رویکرد استقلال ارزش هنری از ارزش اخلاقی است؛ در این دیدگاه، ارزش هنری و ارزش اخلاقی دو ساحت متمایزند و میان آنها رابطهای ضروری و ذاتی برقرار نیست. در مقابل، نوئل کرول نماینده رویکرد اخلاقگرایی معتدل است که بر اساس آن، ملاحظات اخلاقی در برخی آثار، بهویژه آثار روایی، میتوانند در تجربه و ارزیابی زیباییشناختی اثر نقش داشته باشند و نقص اخلاقی در شرایطی به نقص هنری منجر شود.
اما در سوی دیگر، آیتالله مصباح یزدی نماینده رویکردی غایتمحور و اخلاقمحور دینی است که در آن هنر و اخلاق نه دو قلمرو مستقل، بلکه دو عرصه مرتبط با غایت مشترک کمال حقیقی انسان و تقرب الهیاند؛ ازاینرو، ارزش هنر را نمیتوان مستقل از نسبت آن با کمال انسان و سعادت حقیقی او ارزیابی کرد. بنابراین، انتخاب این سه دیدگاه امکان مقایسه سه سطح متفاوت از نسبت اخلاق و هنر، یعنی استقلال ارزش هنری، تأثیر مشروط اخلاق بر ارزش هنری، و درهمتنیدگی غایت هنر و اخلاق را فراهم میسازد.
4. مؤلفههای مؤثر در ارزش اخلاقی هنر از نگاه آیتالله مصباح يزدي
اما رابطۀ اخلاق با فعل و حرفۀ هنر از نگاه آیتالله مصباح يزدي را چگونه میتوان ترسیم کرد؟ برای پاسخ به این سؤال باید بدانیم که یک اثر هنری در تعامل و به هم آمیختن سه عنصر اصلی، یعنی هنرمند، اثر هنری و مخاطب به بار مینشیند. اولین این عناصر، هنرمند است که بهعنوان فاعل در اثر هنری مهمترین عامل بهحساب میآید. عنصر دیگر، اثر هنری است که خود تشکیلیافته از محتوا و قالب هنری است. محتوا آن پیامی است که هنرمند به دنبال انتقال آن است و عنصر دیگر، قالبی است که قرار است این محتوا را به مخاطب خود برساند. از سوی دیگر، مقصد ادراک هنری و غایت هنر، ایجاد لذت در مخاطب هنر است. به همین دلیل، باید تأثیر این چند عنصر و نقش آنها را در جهتگیری و قوام اخلاقی یک اثر هنری بررسی کنیم.
1ـ4. هنرمند
اثر هنری جلوه و تجلی روح هنرمند است که به کالبد احساس درآمده است؛ پس یعنی هر آنچه در اثر هنری به عرصه ظهور میرسد خودآگاه یا ناخودآگاه از ضمیر و درون هنرمند سرچشمه گرفته است. به همین دلیل است که به گواه تاریخ، آثاری که برانگیزاننده معنویات و مفاهیم مقدس بودهاند، تنها از ذوق و قریحه هنرمندانی صادر شدهاند که در درون خود اعتقاد و باور کامل به آن امر معنوی داشتهاند. آیتالله مصباح يزدي وﯾﮋﮔﯽﻫﺎي اخلاقی ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ ﻣﺘﻌﻬﺪ را از دو وﺟﻬۀ ﺣﺴﻦ ﻓﺎﻋﻠﯽ و ﺣﺴﻦ ﻓﻌﻠﯽ ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ. ایشان ﺣﺴﻦ ﻓﻌﻠﯽ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ را به این میدانند که فعلش در ﺟﻬﺖ ﮐﻤﺎل ﻧﻔﺲ ﺑﺎﺷﺪ. به بیان دیگر، ﭼﻨﯿﻦ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪي ﭼﺎرﭼﻮب ﺷﺮﯾﻌﺖ را در ﻧﻈﺮ ﻣﯽﮔﯿﺮد و در ﺧﻠﻖ آﺛﺎرش، رﻋﺎﯾﺖ ﺑﺎﯾﺴﺘﻪﻫﺎ و شایستههای ﺷﺮع و اﺧﻼق دﯾﻨﯽ را ﺑﻪ دﻗﺖ، وﺟﻬﮥ ﻫﻤﺖ ﺧﻮﯾﺶ میسازد (مصباح یزدی، 10/12/1389). ﮐﺎر اﯾﻦ ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ، ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﯽﺑﺎﯾﺪ ﺣﺴﻦ ﻓﺎﻋﻠﯽ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ؛ ﺑﻪاﯾﻦﻣﻌﻨﺎ ﮐﻪ ﻧﯿﺘﺶ در ﮐﺎر، رﺿﺎي ﺧﺪا و ﺧﺪﻣﺖ ﺑﻪ ﺑﻨﺪﮔﺎن ﺑﺎﺷﺪ، ﻧﻪ ﺻﺮﻓﺎً ﮐﺴﺐ درآﻣﺪ ﯾﺎ ﺷﻬﺮت و ﻣﻮﻗﻌﯿﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﯾﺎ ﻟﺬت ﺷﺨﺼﯽ (مصباح یزدی، 10/12/1389).
2ـ4. اثر هنری
هر پدیده هنری مفهومی را در قالبی زیبا به مخاطب عرضه میکند و هر کدام از محتوا و قالب میتوانند تأثیرهای متفاوتی را بر مخاطب داشته باشند. بهگونهایکه انسانها میتوانند این دو جنبه را بهتنهایی بررسی کنند و برای هر کدام درجهای از ارزشمندی را در نظر بگیرند. بنابراین ارزش یک پدیدۀ هنری برایندی از ارزشهای قالب و محتوای آن اثر هنری است. آیتالله مصباح يزدي معتقد است که ارزش یک اثر هنری ﻓـﺎرغ از ارزش زیباییشناختی ﺻﻮرت و ﻓﺮم آن، اﮔﺮ باعث ایجاد فساد و گمراهی اخلاقی در مخاطب شود، ﺑﯽﺷﮏ داراي ارزش ﻣﻨﻔﯽ اﺳﺖ (مصباح یزدی، 16/11/1389). در این صورت هم قالب و هم محتوا در ارزش اخلاقی اثر هنری تأثیر دارند.
3ـ4. قالب هنر
اگرچه ارزشگذاری قالب یک اثر هنری که در حیطۀ ماده و عالم محسوسات اتفاق میافتد، با توجه به عناصری مانند تناسب، تقارن، تعادل و نظم صورت میگیرد، اما معیار ارزشگذاری همین عناصر و لذت حاصل از آنها، متناسب با مراتب وجودی انسانی تنظیم میشود، یعنی در اینجا ما یک ارزشگذاری برای خود قالب داریم که در مقایسه با عناصری که تشدیدکننده زیبایی محسوس هستند، مشخص میشود. اما در نگاه کلیتر، وقتی این قالب با مرتبۀ متکامل انسانی سنجش میشود، ارزش انسانی آن مشخص میشود. درنتیجه حتی اگر ارزش هنری قالب یک اثر هنری در مقایسه با مرتبۀ حسی یا حیوانی انسان بالا به نظر برسد، در نهایت آنچه ارزش هنری اصلی آن قالب را مشخص میکند مقایسه با مرتبۀ متکامله انسانی است، نه مرتبه حسی حیوانی (مصباح یزدی، 16/11/1389). برای مثال شاید یک تابلو نقاشی با تناسبات و ترکیبهای عالی، تصویری از یک صحنۀ گناهآلود را نمایش دهد، بهگونهایکه احساسات مخاطب را به خوبی تحریک کرده و اعجاب و لذت فراوانی را ایجاد کند، اما از آن جهت که این تابلو انسان را به سمت رذائل تشویق میکند و انسان را از مرتبۀ انسانی خود تنزل می دهد، دچار ضعف و کاستی باشد.
4ـ4. محتوای هنر
در ارزشگذاری محتوایی نیز پیام یا موضوعی که قرار است در قالب هنری ریخته شود با ساحتهای وجود انسان سنجیده میشود و ملاک در ارزشگذاری مراتب متکامل انسانی خواهد بود. بدینترتیب ارزش نهایی اثر هنری، مجموع و برایند ارزش قالب و محتوا است. طبیعی است که ارزش حاصله ممکن است از نظر فرم و محتوا مثبت یا منفی، یا تلفیقی از مثبت و منفی باشد؛ یعنی مثلاً در فرم مثبت و در محتوا منفی باشد، یا بهعکس که باعث به وجود آمدن چهار حالت میشود. اﯾﻦ ﭼﻬﺎر ﺣﺎﻟﺖ ﻋﺒﺎرتند از:
1) ﺣﺎﻟﺘﯽ ﮐﻪ قالب و ﻣﺤﺘﻮا ﻫﺮ دو ﻣﻄﻠﻮب ﺑﺎﺷﻨﺪ؛
2) قالب، ﻧﺎﻣﻄﻠﻮب، و ﻣﺤﺘﻮا، مطلوب باشد؛
3) قالب، ﻣﻄﻠﻮب، و ﻣﺤﺘﻮا، ﻧﺎدرﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ؛
4) آﺧﺮﯾﻦ ﺣﺎﻟﺖ اﯾﻨﮑﻪ قالب و ﻣﺤﺘﻮا ﻫﺮ دو ﻧﺎدرﺳﺖ ﺑﺎﺷﻨﺪ.
آیتالله ﻣﺼﺒﺎح يزدي از ﻣﯿﺎن ﭼﻬﺎر ﺣﺎلت ﻣﻤﮑﻦ، ﺗﻨﻬﺎ ﯾﮏ ﺣﺎﻟﺖ را ﻣﻄﻠﻮب و ﻣﺠﺎز ﻣﯽﺷﻤﺎرﻧﺪ. حالتی که هم قالب و هم محتوا در بالاترین مرتبه، نسبت به کمال انسانی باشند. مثلاً اﯾﺸﺎن معتقدند که ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺻﻮرت ﯾﺎ قالبی، ﻓﯽﺣﺪ ﻧﻔﺴﻪ ﻣﻄﻠﻮب ﺑﺎﺷﺪ، اﻣﺎ ﺑﻪ ﻣﺤﺘﻮاي ﻧﺎدرﺳﺖ ﺗﻌﻠﻖ ﮔﯿـﺮد؛ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﯾﻨﮑﻪ ﮐﺴﯽ ﺑﺎ ﻣﻮﺳﯿﻘﯽ و اﻟﺤﺎن ﻣﺨﺼﻮص ﻗﺮآن، ﮐﻪ ﻣﻮرد ﺗﺄﯾﯿﺪ دﯾﻦ اﺳﺖ، ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻧﺎدرﺳﺖ و ﻧﺎﺷﺎﯾﺴﺘﯽ را بيان کند، ﯾﺎ بهعکس، ﻣﺤﺘﻮاﯾﯽ ﺑﺎارزش، ﻣﺎﻧﻨﺪ آﯾﺎت ﻧﻮراﻧﯽ ﻗﺮآن را به نحو ﻣﺴﺘﻬﺠﻦ ﺑﺨﻮاﻧﺪ. از نگاه ایشان ﺗﻨﻬﺎ ﺣﺎﻟﺘﯽ ﮐﻪ از ﻫﺮ دو وﺟﻬﻪ قالب و ﻣﺤﺘﻮا ارزش ﻣﺜﺒﺖ دارد ﻣﻮرد ﺗﺄﯾﯿﺪ دﯾﻦ است (مصباح یزدی،10/12/1389). با توجه به اینکه ایشان بهترین مرجع ارزشگذاری را آموزههای دینی برگرفته از کتاب و سنت میدانند، در ﺑﺎب ارزشگذاری اﻧﻮاع قالب و محتوا در هنر نیز معتقدند که ﺑﺎ ﻧﻈﺮ ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ در زﯾﺒﺎﯾﯽﻫﺎي ﻋﻘﻠﯽ و ﻧﯿﺰ زﯾﺒﺎﯾﯽﻫﺎي ﻣﺎوراي آن، جایی برای تصور صورت وجود ﻧﺪارد، ﺳﻨﺠﮥ ارزشﺷﻨﺎﺧﺘﯽ دین، ﺗﻨﻬﺎ درﺑﺎرة ﻣﺤﺘﻮا ﻣﻌﻨﺎ ﻣﯽﯾﺎﺑﺪ؛ وﻟﯽ درﺑﺎرة ﻫﻨﺮﻫﺎي ﺣﺴﯽ و ﺧﯿﺎﻟﯽ، ﻫﻨﺮﻣﻨﺪ ﻣﺘﻌﻬﺪ ﻣﯽﮐﻮﺷﺪ ﺗﺎ اﻓﺰون ﺑﺮ رﻋﺎﯾﺖ نظر دین درباره ﻣﺤﺘﻮاﯾﯽ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﺳﺎﺣﺖﻫﺎ ﻋﺮﺿﻪ ﻣﯽﮐﻨﺪ، از ﻗﺎﻟﺐﻫﺎ و ﺻﻮرتﻫﺎﯾﯽ ﺑﻬﺮه ﮔﯿﺮد ﮐﻪ دﯾﻦ آنها را ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻣﯽﮐﻨﺪ (مصباح یزدی، 16/11/1389). البته ازآنجاکه در هر صورت، هدف هنرمند انتقال محتوا از گذرگاه قالب است، آنچه اصل محسوب میشود، محتوا است و قالب، ابزاری در خدمت انتقال محتوا به مخاطب است. پس محتوا در همه حالات مقام والاتری دارد، اگرچه قالب ناسالم و نامناسب میتواند محتوا را از ارزش بیاندازد و اثرگذاری را به حداقل برساند.
5ـ4. مخاطب هنر
از منظر آيتالله مصباح يزدي، لذت زیباییشناختی لزوماً بر اثر ادراك موضوع ملائم با نفس به دست نمیآید، بلکه توهم ملائمت، براي ایجاد لذت کافی است (مصباح یزدی، 1363، مرحلۀ ششم، فصل15). این مطلب حاکی از پررنگ بودن نقش مخاطب و نوع نگاه او در ادراک اثر هنری است. به این طریق بر اساس نگاه ایشان، ریشه اختلافات در داوری آثار هنری از سویی به مرتبۀ وجود مخاطبان بازگشت دارد، یعنی ممکن است چیزي براي مدرِکی زیبا باشد و برای مدرک دیگر نه؛ زیرا هر کدام از آنها در مرتبۀ خاصی از وجود قرار داشته و تـوان درك کمال مرتبه متناسب با وجود خود را دارا باشند (مصباح یزدی، 16/11/1389). از سوی دیگر، ازآنجاکه ادراک زیبایی اثر هنری در ضمیر و ذهن مخاطب صورت میگیرد، نوع نگاه و قدرت دریافت مخاطب در میزان و نوع این تجلی بیتأثیر نیست. البته دیدگاه ایشان با آنچه که برخی از اندیشمندان مانند هیوم در مورد زیبایی و هنر معتقدند و هنر را کاملاً مخاطب محور دانسته و قائل به ذهنگرایی در ارزش هنری میشوند، کاملاً متفاوت است (هیوم، 1388، ص13). اگرچه که بر اساس مبانی حکمت صدرایی این نوع نگاه که منجر به ذهنگرایی افراطی میشود مردود است، اما میتوان نسبیتی هستیشناختی و مخاطب محور را در مقام دریافت اثر هنری لحاظ کرد که کاملاً به درونمایه هر مخاطب بازگشت دارد، یعنی علیرغم اهمیت هنرمند، محتوا و قالب اثر هنری، این شاکله مخاطب است که میتواند لذت بردن یا لذت نبردن از یک اثر هنری را تعیین کند.
5. ﻧﻘﺶ ﺯﻳﺒﺎﻳﻲ ﻭ ﻫﻨﺮ ﺩﺭ ﺗﺮﺑﻴﺖ ﻭ ﺗﺰﮐﻴﺔ ﺍﻧﺴﺎﻥ
آیتالله مصباح يزدي در باب نقش هنر و زیبایی در تزکیه انسان معتقدند ﮐﻪ مجذوب جمال شدن و کشش ﻓﺮد ﺑﻪ سمت زﯾﺒﺎﯾﯽ ﮔﺎﻫﯽ اﻧﺴﺎن را ﮐﻤﮏ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ از ﻣﺮﺗﺒﮥ پایینتر ﺑﻪ ﻣﺮﺗﺒﮥ ﺑﺎﻻﺗﺮ ﺻﻌﻮد ﮐﻨﺪ، مثلاً کسی که با درک زیباییهای عقلانی از مرتبۀ حیوانی عبور کرده و لذت زیباییشناختی عقلانی را ادراک میکند (مصباح یزدی، 16/11/1389). ﺑﻪاﯾﻦﺗﺮﺗﯿﺐ ایشان، زﯾﺒﺎﯾﯽﻫﺎي ﻣﺤﺴﻮس را در ﺷﺮاﯾﻄﯽ باعث ارﺗﻘﺎي روﺣﯽ اﻧﺴﺎن میدانند ﮐﻪ البته بهحسب اﺷﺨﺎص و اﺣﻮال آنها ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ (مصباح یزدی، 16/11/1389). اﯾﻦ ﺟﺬب و اﻧﺠﺬاب در ﺑﺮاﺑﺮ زﯾﺒﺎﯾﯽ و ﮐﻤﺎل، ﮐﺎرﮐﺮد ﺷﮕﺮﻓﯽ در ﺗﺮﺑﯿﺖ و ﺗﺰﮐﯿﮥ اﻧﺴﺎن دارد تا آنجا که میتواند انسان را تا منزلگاه کمال مطلق سیر بدهد. ازآنجاکه ایشان زیباییخواهی را نوعی کمالطلبی میدانند و کمالطلبی را باعث رشد و تزکیه انسان معرفی میکنند، درنتیجه زیباخواهی را عامل تزکیۀ انسان میشمارند؛ زیرا کمالطلبی فطری انسان باعث احساس خضوع در مقابل کمال مرتبۀ بالاتر و انگیزهای برای حرکت به سمت مراتب بالاتر میشود(مصباح یزدی، 16/11/1389).
به این شکل ﮔﺮاﯾﺶ ﻓﻄﺮي اﻧﺴﺎن ﺑﻪ کمال و زﯾﺒﺎﯾﯽ، اﻧﺴﺎن را ﺑﻪ سمت ﺑﻨﺪﮔﯽ و اﻃﺎﻋﺖ ﺧﺪاوﻧﺪ هدایت میکند و عاملی برای ﺗﺰﮐﯿﻪ و تقرب ﺑﻪ ﺧﺪاوﻧﺪ ﺧﻮاﻫﺪ شد. در تعابیر فوق پیوند غایت هنر و غایت اخلاق بهخوبی مشخص و واضح است؛ زیرا غایت هنر ایجاد بیشترین لذت از درک زیبایی حقیقی است و غایت اخلاق به دست آوردن بیشترین کمال حقیقی است؛ یعنی مقصد هر دو آنها رسیدن به بالاترین مرتبۀ زیبایی حقیقی و بالاترین مرتبۀ کمال حقیقی است که هر دو آنها تنها یک مصداق واحد، یعنی خداوند دارد.
6. تعاملات اخلاق، هنر و هنرمند
همانگونه که اشاره شد طبق دیدگاه آیتالله مصباح يزدي اخلاق، تمام گستره افعال اختیاری انسان را شامل میشود. از سوی دیگر، ایشان معتقد به یکپارچگی همه عرصههای انسانی بوده و بهاینترتیب اخلاق و هنر را کاملاً با هم مرتبط دانسته و در تعامل بسیار قوی معرفی میکنند (مصباح يزدي، 1398، ص25). این دیدگاه دقیقاً در نقطه مقابل کسانی است که هنر را آزاد از هر قید معرفی میکنند و شعار هنر برای هنر را ترویج میکنند (اتینگهاوزن و دیگران، 1374، ص49). اما رابطۀ اخلاق و هنر به چه شکل است و چگونه باهم تعامل میکنند؟ هنر چگونه به اخلاق کمک میکند و اخلاق چگونه به رشد و تکامل هنر میانجامد؟
7. اخلاق راهنما و راهبر هنر و هنرمند
اخلاق، راه زندگی درست و خداپسندانه و شیوه صحیح حرکت بهسوی کمال نهایی و ارتباط با خدای متعال را تعلیم میدهد (مصباح یزدى، 1392، ص95). در اخلاق اسلامی ارزش اخلاقی مثبت، به کار یا چیزي تعلق میگیرد که به کمال حقیقی انسان بینجامد. همچنین، علم به کمال حقیقی، به دلیل محدودیتهاي معرفتشناختی و هستیشناختی انسان از دسترس عقل و دانش او خارج است (مصباح یزدی، 1376، ص10)، یعنی تنها دین است که میتواند منبع حقیقی برای اخلاق باشد. از سوي ديگر، ایشان معتقد است که رسالت هنر بیان محتوا در قالب زیبا و لذتآفرین برای به کمال رساندن حقیقی انسان است. پس هنر، هم در نوع بیان و هم در انتخاب محتوا و قالب خود برای رشد و تعالی انسانی، به نظام و منبعی استوار نیاز دارد تا مسیر کمال را برای او مشخص کند.
8. اخلاق، تنظیمکننده محتوای هنر
آيتالله مصباح يزدي معتقد است موضوع مورد ارزیابی زیباییشناختی هرچه متکاملتر باشد، زیباتر تلقی میشود (مصباح یزدی، 16/11/1389)، یعنی ایشان رابطۀ بین تکامل حقیقی و تکامل زیباییشناختی را مستقیم میدانند و ازآنجاکه ایشان اخلاق را راه رسیدن به کمال حقیقی میدانند، پس اخلاق میتواند موضوعات و مسائل و محتوای مورد نیاز هنرمند را تنظیمگری کند تا به تعالی محتوایی هنر کمک کند. بهگونهایکه محتوای هنر با کمال اخلاقی انسان هم جهت گردد و چارچوب اخلاق، مسیر محتوای هنری را به سمت کمال اخلاقی سوق دهد. هنری که از مدار اخلاق خارج شود، محتوایی بیشتر از نمایشدهنده غرایز حیوانی را برای مخاطب به ارمغان نمیآورد، اما هنری که اخلاق را مشی خویش قرار میدهد کمال زیباییشناختی را با کمال انسانشناختی ترکیب کرده و منجر به تعالی حقیقی انسان میشود.
9. هنر، ابزار گسترش اخلاق
تاریخ گواه این است که در هنر قدرتی است که میتواند در فکر و قلب مخاطب بهگونهای تأثیر بگذارد که این تأثیر تا سالها و قرنها پررنگ و بادوام باشد، بهگونهایکه هر زمان با آن روبهرو شویم تازه و شورانگیز باشد. آيتالله مصباح يزدي در همین رابطه میگوید: «ميل نفس به سوی شيء زيبا به خاطر مصلحت و منفعتي است که براي نفس دارد» (مصباح یزدی، 16/11/1389). در ادامه ایشان میل به زیبایی را انگیزه قوی در جهتگیریهای انسان معرفی میکنند و معتقدند که اگر اشياء جلوه زيبايي نداشتند، قلب انسان به سوی آنها متمايل نمیشد و از آنها استفاده نميکرد (مصباح یزدی، 16/11/1389). شاهد این مطلب دیوان اشعار شعرا و عرفای نامداری است که بهترین و والاترین مطالب اخلاقی و تربیتی را در زبان داستان و شعر به مردم عرضه کردهاند و هنوز بعد از گذشت سالیان زیاد شیرین و دلپذیر است. همچنین ایشان به نقش هنر در تربیت کودکان و نوجوانان اشاره میکنند، معتقدند که ميتوان از هنر براي آموزش بسیاری از آموزههاي ديني، آداب زندگی، حتی تقویت عواطف و احساسات خانوادگی و مسئولیتپذیری استفاده کرد (مصباح یزدی، 20/12/1397). همچنین ایشان هنر را یکی از ابزارهای مهم برای هدایت انسان که همان هدف اخلاق است، میشمارند. معتقدند آنجا که اخلاق، حقایق کمالی انسان را ترسیم میکند ابزاری بهتر از هنر برای بیان این حقایق وجود ندارد (مصباح یزدی، 21/5/1388).
10. اصول اخلاقی حاکم بر فعل هنری
اصول اخلاقی هنر در نگاه اسلامی بر مبنای آموزههای قرآن کریم، سنت پیامبر اسلام و تعالیم ائمۀ معصومان بنا شده است. در این دیدگاه، هنر ابزاری برای ارتقاء روح و معنویت انسان و همچنین گسترش ارزشهای اخلاقی و انسانی در جامعه است. ازجمله مهمترین اصول اخلاقی در هنر اسلامی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1ـ10. مسئوليتپذيري در ایجاد اثر هنری
منشأ مسئولیت، حاصل سه عنصر قدرت، آگاهی و اختیار است؛ یعنی در هر موجودی این سه عنصر یافت شود، مسئولیت نیز به دنبال آن خواهد آمد. آیتالله مصباح يزدي در این رابطه بر این باور است که یک انسان تنها در صورتی اخلاقاً مسئول کار یا واقعهای دانسته میشود که اولاً، قدرت انجام آن را داشته باشد. ثانیاً آگاهانه آن را انجام دهد و ثالثاً، آزادانه و از روی اختیار اقدام به آن کار کند (مصباح یزدی، 1394الف، ص158ـ163).
تولید اثر هنری نیز که یکی از افعال اختیاری انسان است از این قاعده مبرا نیست. همانگونه که قرآن كريم ميفرمايد: «إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسؤولاً» (اسراء: 36)؛ گوش و چشم و قلب همه مورد پرسش واقع خواهند شد. خداوند در ازای این ویژگیهایی که به انسان هنرمند بخشیده است، مسئولیتی نسبت به خود فرد و جامعه از او مطالبه میکند. ازاينرو هنرمند بايد پايبند به اصول، هنجارها و ارزشهاي ديني، مانند مسئوليتپذيری، هدايتگری، خدامحوری، اخلاقمداری و ارزشمداری باشد. به این طریق شعار «هنر برای هنر» نفی میشود و هنر از بیقیدی مبرا خواهد بود. بر اساس نگاه آیتالله مصباح يزدي دامنۀ این مسئولیتپذیری تمام عرصههای زندگی را دربر میگیرد و محدود به یک دامنۀ خاص نیست. ایشان معتقدند که مسئولیت اخلاقی، منحصر به افعال مستقیم انسان نیست، بلکه درباره پیامدهای غیرمستقیم و ناخواسته کارهای او نیز قابل طرح است؛ همچنین قلمرو مسئولیت، منحصر به آثار افعال آینده نیست، بلکه افعال و پیامدهای معطوف به گذشته را نیز شامل میشود (مصباح یزدی، 1394الف، ص156). بنابراين، «مسئوليتپذيري» در هنر، يعني احساس هنرمند در برابر سعادت افراد و مصالح جامعه در تمام عرصههای ممکن، حتی نتایج غیرمستقیم فعل هنری.
2ـ10. رعایت مقدس بودن فعل هنری حقیقی
از دیدگاه آيتالله مصباح يزدي، اولین هنرمند را میتوان خداوند دانست که به سرانگشت قدرت خود موجودات عالم را با الگوگیری از جمال ذاتی خود به بهترین و زیباترین صورت و سیرت خلق کرده است (مصباح یزدی، 16/11/1389). «الَّذي أَحسن کُلَّ شَـیء خَلَقَـه» (سجده: 7)؛ او کسی است که هر چیزي را آفریده، به نیکوترین وجه آفریده است. پس هنرمند در خلق اثر خود دنبالکننده فعل و عمل خداوند است. از سوی دیگر ازآنجاکه انسان بهعنوان اشرف مخلوقات مظهر صفات جمالی و جلالی خداوند است، هر فعل خیری که از او سر زند تجلی صفات الهی است (مصباح یزدى،1380، ص279)، یعنی اگر انسان بهعنوان هنرمند قدرت بر خلق اثر هنری نیز دارد این قدرت تجلی حقیقی قدرت الهی است، با این توصیف، اگر هنرمند در مسیر حق و تکامل الهی قدم زند، خلق اثر هنری عملی صرفاً برای سرگرمی و بیهودگی یا امرارمعاش روزانه نخواهد بود، بلکه تجليدهنده قدرت و امانت الهی در بین مخلوقات است.
3ـ10. رعایت آیینهبودگی هنر حقیقی برای کمال و زیبایی
هنرمندی که به دنبال خلق ارزش حقیقی هنری است، در طی اثر هنری خود تلاش دارد تا با به تجلی درآوردن صور یا اشکال و الحان و موسیقیهای خیالانگیز، زیباییها را در ذهن و خیال مخاطب به تصویر بکشد تا در بستر آن درد فراق و دوری خود از بهشت و روضۀ رضوان الهی را تسکین داده و به مخاطب خود نیز این دوری را گوشزد کند که دل در این سرای فانی نبندد و به خوشیها و لذتهای بیثبات آن تنها بهعنوان ابزار سفر برای رسیدن به وصال دوست بنگرد. آيتالله مصباح يزدي معتقدند که تأثیر و نتیجۀ هنر امری حقیقی است و همان اﺣﺴﺎس و ﺑﺎور و اﻧﮕﯿﺰه و ﺣﺮﮐﺘﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ در روان ﻣﺨﺎﻃﺐ اﯾﺠﺎد ﻣﯽﺷﻮد و در روﯾﮑﺮد او ﺑﻪ ﺧﻮدش و دﯾﮕﺮ اﻧﺴﺎنﻫﺎ و ﻋﺎﻟﻢ اﺛﺮ میگذارد و میتواند ﻣﺨﺎﻃﺐ را ﺑﻪ ﻓﻀﺎﯾﯽ روﺣﺎﻧﯽ برده و زﻣﯿﻨﻪ را ﺑﺮاي ﭘﯿﻮﻧﺪ ﺑﺎ ﻣﺒﺪأ ﻫﺴﺘﯽ آﻣﺎده کند (مصباح یزدی، 10/12/1389).
بهعبارتدیگر، هنرمند با به تصویر کشیدن زیباییها تلاش دارد تا زیباآفرین حقیقی را به یاد انسان بیاورد تا عزم خود را برای هجرت از جمال به ذوالجمال جزم کند و این همان رسالت انبیاء است.
4ـ10. رعایت تناسب قالب و محتوا با اخلاق
در ابتدای امر این مطلب به ذهن میرسد که چیزی که هنر را اخلاقی میکند، تنها محتوایی است که از طریق هنر منتقل میشود، درحالیکه شاید اهمیت قالب هنری کمتر از خود محتوا نباشد، بهگونهایکه حتی قالب را میتوان بخشی از محتوا در نظر گرفت (مصباح یزدی، 16/11/1389). درواقع در فرایند تحقق فعل هنری هر قالبی با محتوایی خاص تناسب دارد و مخاطب با مواجه به یک قالب، انتظار محتوای متناسب با آن را دارد. اگر محتوای اخلاقی را در قالبی متضاد با هدف اخلاق به مخاطب عرضه کنیم، مخاطب در بین یک دوگانگی غیرقابل حل و طنزی تلخ قرار میگیرد.
5ـ10. رعایت مراتب انسانی در ایجاد اثر هنری
بر اساس مبانی انسانشناختی، انسان از مراتب متعدد وجودی، یعنی حسی، خیالی و عقلی برخوردار است و هر مرتبه، ادراک مخصوص به خود را دارا است. اثر هنری در ابتدا و به صورت ظاهری با احساس و تخیل مخاطب در تعامل است و از دریچۀ ظواهر حسی با مراتب ادراکی دیگر مخاطب که در باطن قرار دارد، ارتباط برقرار ميکند. معانی و محتواهای اخلاقی از آن جهت که متعلق به حیطۀ عقلانی انسان است، در سطوح بالاتر از حس و خیال، یا همان باطن دریافت میشوند. پس مخاطب با مواجهه با اثر هنری ابتدا از طریق حس و خیال با اثر هنری ارتباط برقرار میکند و در درجۀ بعدی با عقل خود مفاهیم عقلی و ازجمله معارف اخلاقی را درک میکند. به همین دلیل، رسالت هنرمند در ایجاد تناسب و ارتباط بین حس و خیال و عقل، به واسطه اثر هنری بسیار خطیر و دقیق است. اگر هنرمند نتواند این رابطه را بهخوبی تنظیم کند، مخاطب در همان مرحله حس باقیمانده و نمیتواند از ظاهر اثر هنری به باطن آن پل زده و به معارف اخلاقی لازم دست پیدا کند (مصباح یزدی، 26/11/1389).
6ـ10. رعایت چارچوب احکام دینی در خلق اثر هنری
آیتالله ﻣﺼﺒﺎح يزدي ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﻫﻨﺮي را از آن جهت ﮐـﻪ ﻫﻨﺮ اﺳﺖ، ﻟﺰوﻣﺎً باارزش و ﻣﻘﺪس نمیشمارند و میفرمایند: «ﻫﻨﺮ دﯾﻨﯽ، ﺛﺒﻮﺗﺎً آن ﻫﻨﺮي اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﮐﻤﺎل ﺣﻘﯿﻘﯽ اﻧﺴﺎن ﺷﻮد... و اﺛﺒﺎﺗﺎً ﻫﻨﺮي اﺳﺖ ﮐﻪ دﯾﻦ آن را ﺗﺠﻮﯾﺰ ﻣﯽﮐﻨﺪ» (مصباح یزدی، 10/12/1389). از نگاه ایشان وحی بهعنوان منبعی الهی، مهمترین مرجع برای تعیین ارزش کمالی یک اثر هنری در نسبت با انسان است (ﻣﺼﺒﺎح یزدی، 1381، ص129ـ123). درنتیجه برای هنرمند مسلمان که منش و روش خود را رسیدن به کمالی در نظر گرفته است که شرع مقدس اسلام نشان میدهد راهی غیر از عمل به دستورات و احکام اسلامی متصور نیست و فعل هنری نیز که یکی از افعال بشری است، نمیتواند از این قاعده مستثنا باشد.
7ـ10. رعایت قاعده اهم و مهم اخلاقی در تولید اثر هنری
آيتالله مصباح يزدي درباره اولویتدهی بین مادیات و معنویات در خلق اثر هنری معتقدند، چون انسانیت انسان و کمال حقیقىِ او در کمال جنبههای معنوی اوست، پس در تزاحمات بین جنبههای مادی و معنوی، اولویت با جنبههای معنوی است (مصباح یزدى، 1391الف، ج3، ص49). هنرمند باید در فعل هنری خود پرداختن به مسائلی که اخلاق جامعه را تضعیف کرده است یا در شرف فساد قرار داده است را در اولویت قرار دهد. همچنین کمبودها و نیازهایی که جامعه برای رسیدن به کمال اخلاقی دارد را مقدم بر نیازهای مادی یا کماهمیت در نظر بگیرد. هنرمندی که از جامعۀ خود عقب باشد کمکی به آن جامع نمیکند و هنرمندی که از جامعۀ خود بسیار جلوتر حرکت کند، نمیتواند کسی را راهبری کند؛ چون مردم از طی طریق با او خسته خواهند شد. همچنین در بیان اهمیت قالب و محتوا، با توجه به مبانی ارزشی آیتالله مصباح یزدی، نمیتوان هنر را دارای ارزش ذاتی و مستقل از غایت نهایی انسان دانست. از آنجا که در نظام ارزشی ایشان، قرب الهی کمال نهایی انسان و معیار نهایی ارزشگذاری است، ارزش هنر نیز به نسبت آن با این غایت وابسته خواهد بود. از این منظر، محتوای اثر هنری و غایتی که در انتقال آن دنبال میشود، نسبت به قالب هنری از اولویت ارزشی برخوردار است؛ بااینحال، قالب و ویژگیهای صوری هنر به دلیل نقش آنها در گویا و اثرگذار ساختن پیام، واجد ارزش ابزاریاند و نمیتوان آنها را بیاهمیت تلقی کرد.
از طرف دیگر در زیباییهای عقلی و زیباییهای ماورای آن، صورت معنا ندارد، پس معیار ارزشگذاری دینی تنها محتوای آنها خواهد بود. به این شکل اگر تمام گستره آثار هنری را در نظر بگیریم کفه ارزشگذاری محتوا سنگینتر خواهد بود (مصباح یزدی، 10/12/1389). درنتیجه در کار هنری هم باید معنویات بر مادیات مقدم شود و هم محتوا بر قالب. البته در اثر هنری اگر محتوا در قالب ضعیفی ریخته شود ارزش محتوا نیز تحتالشعاع قرار میگیرد. همان گونه که ایشان اثر هنری که محتوای خوبی دارد ولی از قالب خوبی برخوردار نیست را واجد ارزش چندانی نمی دانند (مصباح یزدی، 10/12/1389).
8ـ10. رعایت اقتضائات تربیت اخلاقی در فعل هنری
اگرچه در تربیت اخلاقی میتوان از هنر بهره زیادی برد، اما رعایت شرایط تربیتی و اقتضائات مخاطبان حائز اهمیت است. آيتالله مصباح يزدي معتقدند که سطح فهم، گرایشها، احساسات و عواطف انسانها متفاوت است، پس روشهای تربیتی نیز متناسب با هر مخاطب متفاوت خواهد بود (مصباح یزدی، 12/3/1398). رعایت شرایط تربیتی تا آنجا اهمیت دارد که آيتالله مصباح يزدي معتقدند که اگرچه قرآن کتاب داستان نیست، اما از شیوههای هنری مانند داستانسرایی برای بیان معارف تربیتی بهخوبی و بهجا استفاده کرده است (مصباح یزدی، 23/9/1391). برای مثال اگرچه قرآن در این مقام با هدف بیان مسائل معرفتی از داستان استفاده میکند، اما رعایت ملاحظات اخلاقی را به خوبی نموده است. از دیگر مطالب مهم این است که در انجام فعل هنری باید مراحل و شرایط تربیت اخلاقی، بهگونهای رعایت شود که اثر هنری بتواند کسانی که در مراتب مختلف هستند را با ابزار مناسب همان مرتبه به مراتب بالاتر هدایت کند (مصباح یزدی، 23/9/1391). برای مثال اگرچه آثار هنری در ابتدای حرکت خود بیشتر ترویجکننده افعال و کنشهای اخلاقی در بین افراد عادی هستند، اما در حقیقت میتوانند به سمت شکلگیری ملکات اخلاقی بروند؛ چراکه وقتی رفتار تکرار شود، طبعاً ملکه نیز ایجاد میشود (مصباح یزدی، 20/10/96). بنابراین تبدیل افعال به ملکات اخلاقی را میتوان یکی از کارکردهای مهم هنر دانست.
11. وظايف اخلاقي هنرمندان
بر اساس اصولی که بیان شد اگر هنرمندی بخواهد بر مدار اخلاق اسلامی عمل کرده و فعل هنری خود را در جهت به کمال رساندن حقیقی انسان در جامعه به انجام برساند، ناگزیر باید وظایفی را بر عهده بگیرد. به این شکل هنرمندان وظايف اخلاقی متعددی بر عهده خواهند داشت که در ادامه به برخي از مهمترین آنها اشاره شده است:
1ـ11. توجه هنرمند به خالقیت حقیقی خداوند در فعل هنری خود
در مبانی اسلامی و آنچه در اصل اخلاقی دوم بیان شد، هنرمند مسلمان میداند که خداوند منشأ تمام وجودات، ازجمله افعال و صفات کمالی متجلی در مخلوقات است. آيتالله مصباح يزدي معتقدند اگر آدمى افعال خود را از خدا ببیند؛ هدایت، سلامتی و رزق را از خداوند بشمارد، مهمترین گام در جهت توحید را برداشته است (مصباح یزدى، 1394د، ص217). اینگونه هنرمند هر جمال و کمالی را از خود ندانسته و همه را منتسب به خداوند میشمارد. بر این اساس است که در قسمت قابلتوجهی از دوران تاریخ هنر اسلامی، هنرمندان مسلمان بر خلاف سنت رایج هنری در تمام کشورهای جهان، بر محور تواضع و فروتنی در بارگاه الهی اثر هنری خود را امضا نمیکردند تا خودپروری و نفسانیت را از خویش دور نگه دارند و هرچه کمال و زیبایی و جمال است را به خداوند منتسب کنند و یا در صورت امضا از القاب و عناوین حاکی از خاکساری بهره می بردند (رئیسی و همکاران، 1401، ص109-120).
2ـ11. هنرمند الگوی اخلاقی جامعه
الگوبخشی از دیگر ابعاد شخصیت هنرمند است که ممکن است بر منش و رفتار مخاطبان تأثیرگذار باشد. از نظر آيتالله مصباح يزدي، افرادی نظیر معلمان و اساتید که در جامعه مورد توجه دیگران قرار میگیرند باید بکوشند تا الگوى شایستهاى براى رفتار فراگیران باشند. چون صدور خطای اخلاقی از الگوها در جامعه به کاهش قدرت تأثیرگذاری ایشان و به تدریج تنزل اخلاقی جامعه منتهی خواهد شد. آیتالله مصباح يزدي الگوگیری متربی از رفتار عملی استاد را از ابزارهای تربیتی میدانند که به دلیل نقش استاد در ذهن متربی است (مصباح یزدى، 1384، ص62). همین مسئله در مورد هنرمند نیز به دلیل محبوبیت و شهرت وی با قوت بیشتری صدق میکند. شهرت شمشیر دو لبهای است که میتواند عاملی خطرناک برای محک خوردن اخلاق در هنرمند باشد. با توجه به الگوپذیری برخی اقشار جامعه از هنرمندان در قلمرو پوشش، مسکن و بهطورکلی شئون مختلف سبک زندگی، التزام اخلاقی وی میتواند به بهبود وضعیت اخلاقی در جامعه کمک کند و فاصله گرفتن او از معیارهای اخلاقی پیامدهای اخلاقی نامناسبی را برای جامعه به همراه خواهد داشت. ازاینرو التزام هنرمند به اصول اخلاقی و ایفای نقش بهعنوان الگوی اخلاقی را میتوان بهعنوان یکی از وظایف اخلاقی وی برشمرد.
3ـ11. هنرمند متعهد به اخلاق الهی
آيتالله مصباح يزدي با استفاده از مفهوم «هنرمند متعهد» معتقدند فعالیت هنرمند باید حسن فعلی داشته باشد و ازآنجاکه هنرمند واسطهای میان حقیقت و مخاطب است، باید ویژگیهای اخلاق الهی را در فرایند خلق اثر هنری خود رعایت کند تا زمینۀ کمال و تعالی فردی و اجتماعی انسان را فراهم سازد. همچنین چون فعل هنری از ضمیر و ذهن هنرمند تراوش و تجلی دارد، باید ضمیر و درون هنرمند نیز که برساختهای از نیت و فعل اوست، متخلق به اخلاق الهی باشد (مصباح یزدی، 10/12/1389)، یعنی از هنرمندی که خود آلوده با صفات و خلقیات رذیله است، نمیتوان توقع آفرینش اثری را داشت که صفات برتر الهی را منعکس کند و تجلی آن باشد. در این زمینه حسن فاعلی یا نیت هنرمند در کنار حسن فعلی او، اهمیت دوچندان دارد. آيتالله مصباح يزدي در باب حسن فاعلی هنرمند معتقدند: «هنرمند، میباید حسن فاعلی داشته باشد؛ بهاینمعنا که نیتش در کار، رضـاي خدا و خدمت به بندگان باشد، نه صرفاً کسب درآمد یا شهرت و موقعیت اجتماعی یا لذت شخصی» (مصباح یزدی، 10/12/1389). بهاینترتیب است که مفهومی به نام هنرمند متعهد در ادبیات آيتالله مصباح يزدي شکل میگیرد. همچنین هنرمند باید برای به کمال رساندن مردم دغدغه داشته باشد. ازآنجاکه هدف هنر، تعالی و رشد مخاطبان به وسیله تجلی صفات و ویژگیهای الهی است، هنرمند در مقام الگو، راهنمای مردم قرار دارد و نمیتواند تنها به سود مادی و شخصی خود یا کسب لذت کوتاهمدت دست به خلق اثر هنری بزند (مصباح یزدی، 20/12/1397).
4ـ11. مخاطب هنرمند، عموم و خصوص جامعه
آيتالله مصباح يزدي، هنرمند را در قبال جامعه مسئول میدانند و در این رابطه بر این باورند که هنرمند در قبال جامعه و مردم مسئول است (مصباح یزدی، 21/5/1388). بنا بر اصل مسئولیتپذیری هنرمند نسبت به سرنوشت و تعالی عموم جامعه، نمیتوان پذیرفت که مخاطب آثار هنری تنها خواص باشند و عموم مردم به حال خود رها شوند. البته یک اثر هنری میتواند مانند بزرگترین اثر هنری اسلامی، یعنی قرآن کریم، دارای درجات زیبایی و تجلی هنری متعدد باشد تا بتواند سطوح مختلف فهم و قریحه افراد را به حرکت درآورد. از سوی دیگر، آيتالله مصباح يزدي یکی از ویژگیهای هنر را زبان عمومی آن میدانند که فراتر از زبانهای معمول میتواند پیامها را منتقل کند و به گوش همه مردم برساند (مصباح یزدی، 21/5/1388). از همین رهیافت به این نتیجه میرسیم که بر اساس نگاه ایشان اثر هنری باید بهگونهای باشد که تمام اقشار مختلف جامعه، اعم از فقیر و غنی بتوانند از آن بهرهمند شوند و نه اینکه امکان بهرهمندی از آثار هنری صرفاً برای اقشار خاصی نظیر ثروتمندان فراهم باشد. این رسالت هنرمند است که هنر خود را برای عموم مردم و به زبان آنها بیان کند.
5ـ11. وظیفۀ هنرمند، تربیت شاگردان متعهد به اخلاق اسلامی
از معضلات یک حرکت هنری و اجتماعی این است که نسبت به تداوم و بقای آن فکر و اقدامی نشود. هنرمندانی که خود آثار هنری را خلق کردهاند، ولی نسبت به تربیت نیروی هنری متعهد و اخلاقی کمتوجهی کردهاند، درواقع مسیری که خود پیمودهاند را ناقص و رو به زوال قرار دادهاند. چه بسیار تفکرات و تحرکاتی که به دلیل عدم توجه به جریانسازی درست، نتوانستهاند مدت زمان زیادی دوام داشته باشند و به فراموشی سپرده شدهاند (مصباح یزدی، 10/12/1389).
همانگونه که سنت الهی در هدایت انسان، تربیت پیامبران، امامان و اولیاء، در یک سلسله به دنبال هم بوده است تا این چراغ خاموش نشود، باید هنرمند متعهد نیز به این مسئله اهمیت داده و برای آن سرمایهگذاری کند. هنرمندان زیادی بودهاند که علیرغم مهارت بالا در کار خود نتوانستهاند دانستهها و یافتههای خود را به نسل بعدی منتقل کنند و یک عمر تلاش و دانش را با خود به دیار باقی بردهاند یا مهارت خود را در اختیار کسانی قرار دادهاند که ملزومات اخلاقی یک هنرمند را نداشتهاند و مسیر هنر را از اخلاق به بیراهه کشاندهاند.
در این میان ارتباط با پیشکسوتان متعهد هر عرصه، بهویژه عرصۀ هنر، امری مهم و آموزنده است. پیشکسوت رنج و مشقت و تلاش و ممارست فراوان میطلبد. پیشکسوت فراز و فرودهای بسیار پیموده است تا بر ابعاد و زوایای بسیار هنر خود واقف شود و فولادی آبدیده گردد. بهاینترتیب هنرمند خاضعتر و فروتنتر گشته و از القاب هنری دوری میکند. باید این خلقیات حسنه در هنرآموزان نهادینه شود تا از درههای غرور و عجب به دور باشند و در این مسیر غیر از رضای حق و سعادت خلق چیز دیگری طلب نکنند.
12. همسویی اخلاق فردی و اخلاق حرفهای هنرمند
همانگونه که اشاره شد هنرمند چون آیینهای است که تجلیدهنده زیباییهای الهی و صفات و ملکات خداوندی برای راهنمایی انسانها است. به این شکل نمیتواند فعل فردی و ضمیر هنرمند با آنچه رسالت اوست متفاوت باشد. پس یک هنرمند در ابتدا باید خود متخلق به اخلاق متعالیه باشد تا بتواند از طریق اثر هنری خود دیگران را به روشنایی دعوت کند. هنرمندانی که علیرغم داعیهداری بر ترویج اخلاق و معنویات، خود در اخلاق فردی التزامی به رعایت آن ندارند، عملاً نمیتوانند اثری را خلق کنند که در درون مخاطب تأثیری عمیق و ماندگاری را به یادگار بگذارد و تنها در ادعا خود را مروج اخلاق معرفی میکنند. حال آنکه در طول تاریخ بشری پیامبران و امامان که اولین معلمان اخلاق بشری بودهاند، وارستهترین و متخلقترین افراد جامعه خود بودهاند. اگر هنرمندی در رسالت ترویج اخلاق و معنویت نظیر پیامبری با ابزار احساس و خیالانگیزی است نمیتواند از این قاعده مستثنا باشد.
13. احساس مسئولیت هنرمند نسبت به افراد و امت اسلامی و حتی جامعه جهانی
هنرمند متعهدی که برای رشد و تعالی افراد و گروههای یک جامعه دغدغهمند است، نمیتواند در مورد مسائل امت اسلامی بیتفاوت باشد (مصباح یزدی، 21/5/1388). بر مدار اخلاق اسلامی، ناله هر مظلومی که در عالم شنیده میشود باید توسط مسلمانان آزاده پاسخ درخور دریافت کند. هنرمندی که خود را مشغول به کار خود در گوشهای کرده است و نسبت دیگر انسانها احساس تکلیف و مسئولیت نمیکند، از مسیر اخلاق اسلامی دورافتاده است. اخلاق اسلامی انسان را در برابر تمام انسانها و حتی حیوانات و محیطزیست مسئول میداند و با انزوا و گوشهگیری از جامعه میانهای ندارد. همانگونه که پیش از این ذکر شد، آيتالله مصباح يزدي شعار هنر برای هنر را مردود شمرده و در مقابل، هنرمند را کاملاً در مقابل سرنوشت و تعالی جامعه مسئول ميدانند (مصباح یزدی، 21/5/1388).
14. دغدغهمندی هنرمند نسبت به رهبری و حاكميت نظام اسلامی
بر اساس نگاه آیتالله مصباح يزدي حفظ نظام اسلامی که ضامن اجرای احکام اسلامی و برقراری امنیت و آرامش مسلمانان است بر هر چیز دیگر اولویت دارد، و از سوي دیگر، آسايش، سلامت و آرامش رواني جامعه و دفاع از منافع عمومي و مصالح همگاني و حراست از نهادهاي حكومت اسلامی، در رأس اولویتهای یک فرد مسلمان است، پس بر هر هنرمند و نهاد هنری متعهدی لازم است که در این امر بکوشد و از کمک دریغ نورزد (مصباح یزدی، 21/5/1388). هنرمند بايد همواره نسبت به حاکمیت اسلامی که ضمانتی بر حفظ اصول ديني، اخلاقي و معتقدات مذهبي است دغدغهمند باشد. پرواضح است که حفاظت از رهبر جامعۀ اسلامی با هدف حفاظت از حاکمیت نظام اسلامی و تأمین امنیت مسلمانان جامعه است. به این ترتیب بیقیدی و بیتفاوتی به مسائل سیاسی و حکومتی اسلام نمیتواند از اخلاق هنرمند متعهد باشد.
1ـ14. رعایت حق مؤلف در آثار هنری
ازآنجاکه ایشان بر این باورند که هنرمند اسلامی باید در جهت کمال انسانی فعالیت کند که همان چارچوب شریعت است (مصباح يزدي، 10/12/1389). به این ترتیب هنرمند نمیتواند با آنچه از مصادیق ظلم و تضییع حق دیگران است، اثر هنری متعهدانهای را خلق کند. بنابراین کارهایی مانند سرقت هنری، مخدوش ساختن متنها، اسناد و آثار هنری همواره مذموم و رفتاري نابهنجار تلقي میشود. براي خلق اثر هنری و ایدهپردازی نبايد از شيوههاي نادرست، غیرشرعی، غيرقانوني و غيراخلاقي استفاده شود. پايبندي به اصول اخلاق اسلامی، بهویژه در اين خصوص ضروري است.
2ـ14. پاسبانی از آزادي و استقلال حرفهای
اگر هنرمند از مهارت خود تنها در جهت کسب مال یا شهرت استفاده کند عملاً فعل هنری خود را در قید و بند کسب مادیات درآورده است و به همین شکل، اگر هنر خود را در خدمت منافع افراد یا جریانات غیر الهی دربیاورد، عملاً استقلال خود را تضعیف کرده است. بر اساس آنچه آيتالله مصباح يزدي درباره حسن فاعلی اثر هنری در نظر دارند، هنرمند نمیتواند استقلال حرفهای خود را برای پول یا شهرت و مقام از دست بدهد (مصباح يزدي، 10/12/1389). همانطور که پیش از این اشاره شد، هنرمند باید حافظ منافع جامعۀ اسلامی باشد. حافظ منافع جامعۀ اسلامی بودن ايجاب ميكند كه از قبول هرگونه خلق اثر سفارشی که بر خلاف خطمشي اخلاق اسلامی است، خودداری کند و اثر هنری خود را وسیلهای برای به دست آوردن اموال و القاب نگرداند. استقلال هنرمند زمینه را برای بیان رسا و شجاعانه پیامهای دینی و اخلاقی فراهم میکند و به این صورت، هنرمند از رسالت اصلی خود که هدایت و به کمال رساند افراد و جامعۀ اسلامی است محروم نمیگردد.
نتيجهگيري
متن حاضر به جهت مشخص شدن حیطۀ بحث به تبیین نسبت اخلاق و هنر در سه سطح نظریِ معاصر، فلسفۀ اسلامی و الگوی هنجاریِ عملی پرداخت. در بخش نخست، با مقایسه دیدگاههای جرج دیکی و نوئل کرول نشان داده شد که فلسفۀ هنر معاصر از تقابل ساده «هنر مستقل از اخلاق» و «اخلاقگرایی افراطی» عبور کرده است. دیکی با تفکیک سطوح ارزشی، بر استقلال ارزش هنری از ارزش اخلاقی تأکید میکند و تنها نقش غیرمستقیم اخلاق را، آن هم از مسیر تأثیر بر ویژگیهای زیباییشناختی میپذیرد. در مقابل، کرول با طرح «اخلاقگرایی معتدل» نشان میدهد که در برخی گونههای هنری، بهویژه آثار روایی، داوری اخلاقی بخشی درونی از تجربه زیباییشناختی است و نقص اخلاقی میتواند مستقیماً به نقص هنری بینجامد.
در گام بعد، دیدگاه آیتالله مصباح یزدی را بهمثابه یک الگوی جامع اخلاقی ـ الهی در باب هنر معرفی و بررسی شد. در این رویکرد، اخلاق و هنر دو قلمرو منفک نیستند، بلکه در ذیل غایت مشترک «کمال حقیقی انسان» به صورت درهمتنیده فهم میشوند. هنر حاصل تعامل سه عنصر هنرمند، اثر هنری (با دو مؤلفه قالب و محتوا) و مخاطب است و ارزش اخلاقی هنر از بررسی همزمان این سه عنصر به دست میآید. هنرمند با توجه به حسن فاعلی و حسن فعلی، اثر هنری با سنجش قالب و محتوا نسبت به مراتب کمال انسانی، و مخاطب با ظرفیت وجودی و نحوه ادراک خود، همگی در قوام اخلاقی اثر نقش دارند. بر اساس این مبنا، هنر صرفاً ابزاری برای لذت حسی نیست، بلکه ظرفیتی عمیق برای تربیت، تزکیه و هدایت انسان دارد. زیبایی از منظر آیتالله مصباح يزدي، امری پیوندخورده با کمال است و گرایش فطری انسان به زیبایی میتواند او را از مراتب پایین وجودی به سوی مراتب بالاتر و در نهایت به قرب الهی سوق دهد. ازهمینرو، غایت نهایی هنر و اخلاق یکی است: رساندن انسان به بالاترین مرتبه کمال و زیبایی حقیقی که مصداق نهایی آن خداوند است.
محور مقایسه جرج دیکی نوئل کرول آیتالله مصباح يزدي
جایگاه اخلاق بیرونی و غیرضروری درونی در موارد خاص ذاتی و بنیادین
رابطۀ اخلاق و هنر غیرمستقیم گاه مستقیم ضروری و غایی
غایت هنر ارزش هنری دروننهادی تحقق تجربۀ روایی موفق کمال اخلاقی ـ الهی انسان
نقش مخاطب ناظر نهادی داور اخلاقی ـ عاطفی انسانِ در مسیر تربیت
امکان هنر غیراخلاقیِ ارزشمند بله محدود و مشروط خیر (بهطور حقیقی)
در بخشهای پایانی سعی شد تا با استخراج اصول اخلاقی حاکم بر فعل هنری و وظایف اخلاقی هنرمند، چارچوبی هنجاری و کاربردی در اخلاق حرفهای هنر ارائه شود. مسئولیتپذیری هنرمند، قداست فعل هنری، تناسب قالب و محتوا، رعایت مراتب ادراکی انسان، التزام به احکام دینی، تقدم معنویت بر مادیت، و توجه به اقتضائات تربیتی مخاطب، از مهمترین این اصولاند. بر این اساس، «هنرمند متعهد» کسی است که اخلاق فردی و حرفهای او همسو باشد، هنر را وسیلهای برای خودنمایی یا لذتگرایی صرف نداند و در مقام الگو، مربی و واسطه حقیقت، در جهت تعالی فردی و اجتماعی انسان گام بردارد.
این مقاله با بازسازی دیدگاههای پراکنده آیتالله مصباح یزدی، یک الگوی سهسطحی برای اخلاق هنر ارائه میکند که در آن اخلاق هنرمند، اخلاق اثر و مسئولیت نسبت به مخاطب در پرتو غایت کمال حقیقی انسان به یکدیگر پیوند میخورند.
ماحصل این تلاش نشان میدهد که درحالیکه فلسفۀ هنر معاصر در پی تبیین حداقلی و تحلیلی نسبت اخلاق و هنر است، دیدگاه آیتالله مصباح يزدي الگویی حداکثری، غایتمحور و الهی ارائه میدهد که در آن اخلاق، نه عنصری بیرونی یا تزئینی، بلکه روح حاکم بر هنر و شرط تحقق ارزش حقیقی آن است.
- قرآن کریم.
- اتینگهاوزن و دیگران (1374). تاریخچه زیباییشناسی و نقد هنر. ترجمۀ یعقوب آژند. تهران: موسی.
- رئیسی، ایمان و همکاران (1401). نخستین نگارگر، نخستین امضاء (رقم) بررسی امضاء (رقم) در نگارههای ایرانی، پیش از ظهور جنید سلطانی. رهپویه هنرهای تجسمی، 2 (5)، 109ـ120.
- قراملکی، احد فرامرز (1387). درآمدی بر اخلاق حرفهای. تهران: سرآمد.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1363). تعلیقة علی نهایة الحکمة. قم: سلمان فارسی.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1376). معارف قرآن (راه و راهنماشناسی). قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1380). به سوى خودسازى. نگارش کریم سبحانى. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1381). آموزش عقاید. تهران: امیرکبیر.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1384). آفتاب ولایت. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1392). حقوق و سیاست در قرآن. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1388). سخنرانی با موضوع ولایتفقیه، پرتوی از خورشید امامت، در جمع گروهی از هنرمندان بسیجی. 21/5/1388 در: mesbaheyazdi.ir.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1389). گفتوگو با موضوع «زیباییشناسی و نسبت هنر با دین». 10/12/1389، در: mesbaheyazdi.ir.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1389). گفتوگو با موضوع «فلسفۀ هنر و زیبایى». 16/11/1389، در: mesbaheyazdi.ir.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1389). گفتوگو با موضوع «زیبایی، هنر و کمال». 26/11/1389، در: mesbaheyazdi.ir.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1398). اخلاق در قرآن. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391الف). اخلاق در قرآن. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391ب). اخلاق در قرآن. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1394الف). فلسفه اخلاق. تحقیق و نگارش احمدحسین شریفی. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1394د). پیشنیازهای مدیریت اسلامی. قم: مؤسسۀ آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391ج). سخنرانی در همایش تعلیم و تربیت ارزشها. 23/9/1391، در: mesbaheyazdi.ir.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391د). معارف قرآن (انسانشناسى). قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1392). سخنرانی در جمع بسیج هنرمندان و انجمن اسلامی هنرمندان. 20/10/1392، در: mesbaheyazdi.ir.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1396). درس با موضوع «رابطه دین و اخلاق». 20/10/1396، در: mesbaheyazdi.ir.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1397). سخنرانی با موضوع «رابطه دین و هنر». اختتامیه اجلاسیه مسئولان انجمنهای هنری سازمان بسیج هنرمندان کشور. 20/12/1397، در: mesbaheyazdi.ir.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1398). درس با موضوع «اخلاق اجتماعی در اسلام». 12/3/1398، در: mesbaheyazdi.ir.
- هیوم، دیوید (1388). درباب معیار ذوق و تراژدی. ترجمۀ علی سلمانی، تهران: فرهنگستان هنر.
Copyright © 2026 The Author(s). This article is published under the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.














