چیستی قواعد اخلاقی در نظریۀ قرب الهی*
Article data in English (انگلیسی)
چیستی قواعد اخلاقی در نظریۀ قرب الهی*
حسن محيطي اردکان / استاديار گروه اخلاق اسلامي دانشگاه معارف اسلامي mohiti@Maaref.ac.ir
مجتبي مصباح / دانشيار گروه فلسفه مؤسسۀ آموزشي و پژوهشي امام خميني m-mesbah@iki.ac.ir
دريافت: 03/09/1404 - پذيرش: 19/09/1404
چکیده
بحث از قواعد اخلاقی یکی از مسائل مهم اخلاق هنجاری بهشمار میآید که علیرغم اهمیت و جایگاه اساسی آن در اخلاق اسلامی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. مقاله پیشرو با هدف تحلیل چیستی قواعد اخلاقی در نظریۀ قرب الهی منسوب به آیتالله مصباح یزدی، بر اساس کاربست قواعد اخلاقی در این نظریه سامان یافته است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی بوده و حاصل پژوهش استنباط هشت ویژگی برای قواعد اخلاقی، گونهشناسی قواعد اخلاقی و ارائه تعریفی خاص بوده است. بر این اساس، نظریۀ قرب الهی جزء نظریات قاعدهمحور در اخلاق اسلامی است که در آن قواعد اخلاقی بهعنوان واسطۀ اثبات احکام جزئیتر اخلاقی از طریق قرار گرفتن در کبرای استدلال اخلاقی نقش خود را در استنباط حکم اخلاقی ایفا میکنند. مهمترین ویژگیهای قواعد اخلاقی در این نظریه عبارتاند از: مصداقیت برای حکم اخلاقی، کلیت، استثناپذیری، واقعنمایی، برهانپذیری، اخباری بودن، سازگاری با مبانی و اصول، و ایفای نقش در کبرای استدلال اخلاقی. همچنین گونههای مختلف قواعد اخلاقی نظیر ایجابی و سلبی؛ عام و خاص، و اصیل و اشتقاقی در این نظریه شناسایی شد.
کليدواژهها: قاعده اخلاقی، اخلاق اسلامی، نظریۀ قرب الهی، حکم اخلاقی، استدلال اخلاقي.
* اين مقاله در همايش بينالمللي «علوم اسلامي انساني؛ بزرگداشت علامه محمدتقي مصباح يزدي» ارائه شده است.
مقدمه
یکی از مهمترین مباحث اخلاق هنجاری بحث از قواعد اخلاقی است. قواعد اخلاقی در برخی دیدگاههای اخلاقی مانند دیدگاههای قاعدهنگر نقش محوری را ایفا میکنند؛ بهگونهایکه احکام جزئی اخلاقی با استفاده از آن قواعد صادر میشوند. طرح مسائل مختلف درباره قواعد اخلاقی در مکاتب و نظریات غربی پیشینۀ دور و درازی دارد. برای آشنایان با مباحث فلسفۀ اخلاق یادآوری قاعدۀ اعتدال یا حد وسط ارسطویی نمونۀ خوبی برای نشان دادن قدمت بحث است، هرچند پیگیری دقیق پیشینۀ بحث میتواند نشانگر قدمت بیشتر این مسئله در تاریخ مباحث اخلاقی بشر باشد. آثار منتشرشده غربی یا مبتنیبر اندیشۀ عالمان مغربزمین نیز حکایت از رونق این بحث در میان ایشان دارد. رونق اینگونه مباحث از منظر التفات به اهمیت و جایگاه مسئله در حل ریز مسائل اخلاقی در حوزههای نظری و عملی اخلاق و نیز تأثیر آن در شکلگیری نظام اخلاقی قابل توجه است.
بر خلاف دیدگاههای غربی، در اخلاق اسلامی کمتر به طرح مباحث مرتبط با قواعد اخلاقی پرداخته شده است. هرچند این مسئله را نمیتوان تعجببرانگیز دانست، اما تحلیل و بررسی این مسئله فواید و ثمرات قابلتوجهی در ترسیم نظام کامل و جامع اخلاقی، صدور احکام اخلاقی، عام یا خاص و حل چالشهای اخلاقی در اخلاق کاربردی دارد. تعجببرانگیز نبودن عدم طرح قواعد اخلاقی بهصورت گسترده در اخلاق اسلامی معلول عوامل گوناگونی است که یکی از مهمترین آنها این است که اخلاق اسلامی در تقریر مشهور و رایج بین عالمان اخلاق اسلامی پیوند وثیقی با فقه اسلامی دارد و بسیاری از مسائل اخلاقی با تمسک به همان قواعد قابل حل و فصل بودهاند و ازاينرو احتمالاً به گمان کفایت بحث از قواعد فقهی، قواعد اخلاقی مستقلاً مورد توجه قرار نگرفتهاند. اینکه آیا قواعد اخلاقی لزوماً همان قواعد فقهیاند یا خیر و اینکه آیا این تلقی عالمان اخلاقی میتواند توجیهگر عدم پژوهش استقلالی در اینباره باشد یا خیر، مسائلیاند که بررسی آنها مجال دیگری را میطلبد.
مسئلۀ نوشتار پیشرو بررسی چیستی قواعد اخلاقی در نظریۀ قرب الهی بهعنوان یکی از مشهورترین و رایجترین دیدگاههای اخلاقی است. منطقیترین روش برای دستیابی به پاسخ این مسئله، استخراج کاربردهای قواعد اخلاقی و تحلیل ویژگیهای آن بر اساس مبانی نظریۀ قرب میباشد. پاسخ به این مسئله افزون بر حل ابهامات درباره این نظریه میتواند پیشدرآمدی برای تحلیل و بررسی قواعد اخلاقی در اخلاق اسلامی بوده و به تقویت گفتمان نظری برای شناخت دقیقتر نظریات اسلامی در حوزۀ اخلاق از یکدیگر و بررسیهای تطبیقی فراهم آورد. بنابراین پژوهش در این مسئله، دستکم در دو جهت ابهامزدایی از این مسئله در نظریۀ مزبور و کمک به ایضاح مفهومی و محتوایی مسئله در حوزۀ دانش اخلاق اسلامی، بهطورکلی میتواند تأثیرگذار بوده و زمینهساز پژوهشهای عمیقتر در اینباره باشد.
دلیل گزینش این نظریه، شهرت و رواج این نظریه و نیز جایگاهی است که این دیدگاه برای قواعد اخلاقی در استنباط احکام اخلاقی قائل است. بخشی از شهرت دیدگاه مربوط به نظاموار بودن اندیشههای آیتالله مصباح یزدی، بهعنوان صاحب نظریۀ قرب الهی است که بالتبع توقع حل مسائل نظری را در مخاطب ایجاد میکند. جایگاه مسئله نیز با مبانی نظریه، ازجمله نظری دانستن گزارههای اخلاقی مرتبط است (مصباح یزدی، 1398الف، ج1، ص96؛ 1393، ص430). روشن است که استنتاج احکام جزئی اخلاقی نیازمند وساطت قواعد اخلاقیاند، هرچند خود قواعد نیز بهعنوان احکام کلی میتواند مستند به ادلۀ خاص خود باشد و مطابق این دیدگاه در نهایت به بدیهیات عقل نظری منتهی شود (محیطی و احمدی، 1400، ص146-148).
این مسئله تا کنون مورد توجه استقلالی قرار نگرفته و از هیچ پیشینۀ پژوهشی برخوردار نیست، هرچند مقالات معدودی وجود دارد که ظاهر عناوین آن مرتبط با قواعد اخلاقی، تطبیق قواعد اخلاقی با قواعد حقوقی، یا کارکرد قواعد اخلاقی در مسائل حقوقی یا سیاسی است، اما بررسی محتوای این آثار نشان میدهد که بررسی دقیق چیستی قواعد اخلاقی در این آثار مورد توجه نبوده و این قواعد در بسیاری موارد با ارزشهای اخلاقی (معلی و محمدحسینی، 1396)، اصول اخلاقی (ملاک ارزش) (فقیهی، 1395) یا کدهای اخلاقی خلط شدهاند (علیمیرزایی و سامانیان، 1402؛ رستمی و تقیپور، 1401). انعکاس بحثهای کلی درباره قواعد اخلاقی در پژوهشهای مرتبطتر اخلاقی نیز گویای تلقی قواعد اخلاقی بهعنوان فضایل رئیسی اخلاق (السامرائی، 2000) یا توصیههای تعمیمپذیری نظیر حسن صداقت، قبح خیانت، لزوم امانتداری و رعایت ادب در گفتوگو است که بدنه اصلی نظام اخلاقی را شکل میدهد و مردم بیشتر با آنها سروکار دارند و بیشتر کتب اخلاقی، مواعظ اخلاقی و ابرازات اخلاقی به انعکاس آنها می پردازند (حسینی قلعهبهمن، 1394). افزون بر اینکه هیچیک از پژوهشهای فوق مبتنیبر نظریۀ قرب الهی نبودهاند.
روش اتحاذشده برای پاسخ به این پرسش بررسی اندیشههای آیتالله مصباح یزدی از طریق مطالعۀ تفصیلی و عمیق آثار ایشان، گردآوری مستندات لازم، تجمیع و دستهبندی دادهها، استخراج و تحلیل مطالب و در نهایت ارائه یافتهها بوده است.
پرداختن به معنا و ارائه توضیحات مختصر و ضروری درباره دو مفهوم کلیدی پژوهش، یعنی قواعد اخلاقی و نظریۀ قرب الهی، نخستین گام برای تحلیل مسئلۀ پژوهش خواهد بود و در ادامه به میزان ضرورت بدانها خواهیم پرداخت.
1. قواعد اخلاقی
قواعد جمع قاعده است. قاعده در لغت بهمعنای اساس، پایه و ستون است و قواعدالبیت بهمعنای پایه و ستون ساختمان بهکار میرود (فراهیدی، 1410ق، ذیل ماده قعد؛ ابنفارس، 1404ق، ذیل ماده قعد). در آیۀ 127 سورۀ بقره نیز این واژه به همین معنا بهکار رفته است: «وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْراهيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْماعيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّميعُ الْعَليمُ». در آیة مزبور مراد از قواعد، پایههای خانه کعبه است که امری مادی بهشمار میآید. افزون بر این، گاهی قاعده به پایههای معنوی و غیرمادی نیز اطلاق شده است. از باب نمونه در آیة 26 سوره نحل قواعد در معنای پایههای زندگی بهکار رفته است: «قَدْ مَكَرَ الَّذينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتَى اللَّهُ بُنْيانَهُمْ مِنَ الْقَواعِدِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ أَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ».
تا کنون تعاریف اصطلاحی متعددی برای قاعده ارائه شده است. از باب مثال، برخی قاعده را دال بر اصل، قانون و ضابطة کلی دانستهاند (معلوف، 1380، ذیل ماده قعد). جرجانی قاعده را قضیهای کلی دانسته که منطبق بر تمام جزئیاتش است (جرجانی، 1370، ص73). تهانوی نیز تعریف مشابهی ارائه کرده که بر اساس آن، قاعده قضیۀ کلی است که هنگام تشخیص و استنباط احکام جزئی، بر همة جزئیات خود منطبق است. این قضیۀ کلی میتواند کبری استدلال قرار گیرد و با ضمیمۀ صغری حکم جزئی را از حالت قوه به فعل درآورد (تهانوی، 1996، ص1295). فاضل مقداد قاعده را با اصل و قانون مترادف دانسته و در تعریف خود به کلی بودن آن اشاره کرده است. بهعقیده وی، قاعده امری کلی است که بر جزئیات زیادی منطبق است؛ بهطوریکه احکام جزئی را میتوان با رجوع به آن شناخت (فاضل مقداد، 1405ق، ص16).
بهطورکلی ميتوان اذعان کرد که قاعده در اصطلاح علوم انسانی در معنای غیرمادی بهکار میرود و ناظر به چارچوبهای علوم مورد نظر و حقایق مربوط به آن علوم است، اما چیستی قاعده دقیقاً پرسشی است که پاسخ به آن از نظریۀ قرب الهی در ادامه دنبال خواهد شد.
اخلاقی منسوب به اخلاق و علم اخلاق است. اخلاق جمع خُلق و خُلُق است و در لغت به آن دسته از صفات پایدار نفسانی اطلاق میشود که بهصورت ملکه درآمدهاند؛ بهطوریکه انسان بدون تأمل و درنگ، کارهای متناسب با آن صفات را انجام میدهد. این واژه دارای معانی اصطلاحی مختلفی، ازجمله صفات نفسانی قابل تحسین و تقبیح، اعم از پایدار و ناپایدار، صفات و کارهای قابل تحسین و تقبیح، صفات و کارهای شایسته است (مصباح، 1400، ص22). مراد از اخلاق در نظریۀ قرب الهی، معنای دوم اصطلاحی فوق است و هر دوی صفات و رفتارهای قابل مدح و ذم را شامل میشود (مصباح، 1400، ص25). بر اساس این معنای از اخلاق، قواعدی که در ترکیب «قواعد اخلاقی» به اخلاقی اضافه شده، ناظر به هر دوی صفات و رفتارهای اختیاری انسان است.
همچنین میتوان اخلاقی را منسوب به علم اخلاق دانست؛ یعنی منسوب به دانشی که صفات نفسانی و رفتارهای اختیاری انسان را برای دستیابی به سعادت، ارزشداوري میکند (شریفی، 1396، ج1، ص18). در این صورت، قواعد اخلاقی ناظر به احکام اخلاقیاند و در جهت استنباط احکام اخلاقی بهکار گرفته میشوند. ازاینرو تعبیر قواعد اخلاقی در مواردی که ارزشگذاري درباره امور اختياري صورت نميگيرد، بهکار نميرود. بنابراين قاعده تأثیر کارهای نیک در از بین رفتن کارهای ناشایست «إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَات» از موضوع بحث خارج است.
2. نظریۀ قرب الهی
نظریۀ اخلاقی منسوب به آیتالله مصباح یزدی معروف به نظریۀ قرب الهی است و از مهمترین مکاتب غایتگرا بهشمار ميآید. این دیدگاه به لحاظ مبانی هستیشناختی، نظریهای رئالیستی است (مصباح یزدی، 1374، ص19؛ 1390، ج1، ص366؛ مصباح، 1387، ص55-81) و به لحاظ معرفتشناختی، مطلقگرا و شناختگرا (مصباح یزدی، 1394الف، ص293-294؛ مصباح، 1387، ص232). مفاهیم اخلاقی، اعم از مفاهیم ارزشی و لزومی معنادار و قابل تعریفاند. این مفاهیم از نوع مفاهیم ثانی فلسفی بوده و در مواردی که ناظر به ارزشهای غیری بهکار میروند ناظر به رابطۀ صفات اکتسابی و رفتارهای اختیاری از یکسو و کمال اختیاری انسان (هدف اخلاق) از سوی دیگر است
(مصباح یزدی، 1394الف، ص332؛ 1388الف، ص59-60). بنابراین گزارههای اخلاقی نیز به لحاظ معرفتشناختی اخباری بوده و قابل صدق و کذباند (مصباح یزدی، 1374، ص19 و 117؛ 1394الف، ص120؛ 1398ب، ج1، ص258-259).
در این نظریۀ اخلاقی، قرب به خداوند متعال بهعنوان معیار ارزش اخلاقی معرفی شده است. ارزش قرب به خداوند ذاتی است و مطلق است و ارزش اخلاقی سایر اوصاف اکتسابی و رفتارهای اختیاری آدمی بر اساس نسبت به قرب الهی مشخص میشود (مصباح یزدی، 1374، ص122-210؛ 1394الف، ص140-144؛ مصباح، 1400، ص193-197). بنابراین هر کاری که انسان را به خداوند متعال نزدیک کند، خوب است و هر کاری که انسان را از خداوند دور کند، بد میباشد. طرح این نظریه به جهت ارائه مستند، ابتنا بر مبانی عقلی و سازگاری با معارف نقلی قابل توجه بوده و آن را به نظریهای رایج و مشهور بدل کرده است. با حفظ تمرکز بر بحث قواعد اخلاقی و قطعنظر از سایر جوانب، این نکته به ذهن میرسد که آیا صرف طرح این ملاک با این کلیت میتواند راهنمای عمل فاعلان اخلاقی در موقعیتهای مختلف زندگی باشد و آیا میتوان در پاسخ به هر پرسشی درباره خوبی یا بدی افعال به این پاسخ بسنده کرد که «رابطۀ بین آن فعل با قرب را باید در نظر گرفت و بر اساس آن ارزش فعل را مشخص کرد؟» به نظر میرسد شاید بتوان با پاسخهایی از این دست تا حدودی به برخی پرسشها پاسخ داد و به راهنمایی جویندگان مسیر سعادت کمک کرد، اما فاصلۀ زیاد بین آن معیار کلی و نیازهای جزئی در مقام عمل در بسیاری موارد موجب سردرگمی فاعل اخلاقی است و از لحاظ قانعکنندگی و راهگشایی چندان مثمرثمر نیست. از این منظر بهشدت نیاز به احکام واسطهای و میانجی برای انطباق مسائل جزئی و انضمامی با معیار کلی احساس میشود و قواعد اخلاقی میتواند چنین نقشی را ایفا کند و از این منظر توجه به قواعد اخلاقی در این دیدگاه میتواند مهم و حیاتی باشد.
3. کاربست قواعد اخلاقی
تحلیل و بررسی آثار آیتالله مصباح یزدی حاکی از این است که قاعدۀ اخلاقی بهصورت مفرد یا جمع در موارد متعدد و متفاوتی بهکار رفتهاند. این کاربردها را بهصورت کلی میتوان در ذیل دو دسته از یکدیگر تفکیک کرد؛ دستۀ ناظر به احکام کلی اخلاقی و دستۀ ناظر به ارزشهای خاص یا مصادیق فضایل اخلاقی. تفکیک این دو دسته از یکدیگر و تحلیل ویژگیهای بنیادین آنها میتوان گامی مؤثر در شناخت ماهیت قواعد اخلاقی در این نظریه باشد و درک واضحتر و دقیقتری را از قواعد اخلاقی و جایگاهشان در نظریۀ قرب الهی به دست دهد.
4. کاربست قاعده اخلاقی در احکام کلی
تحلیل محتوایی استعمال اصطلاح قاعدۀ اخلاقی در مهمترین آثار مرتبط با نظریۀ قرب الهی نشان میدهد که در بسیاری موارد مفهوم قاعده اخلاقی به آن دسته از احکام کلی اخلاقی اطلاق شده که بدون اینکه بیانگر ارزش یا لزوم صفت یا رفتار خاصی باشند، چارچوب کلی را برای هدایت فاعل اخلاقی بهسوی انتخاب و گزینش فعل مطلوب تعیین میکنند. مهمترین قواعد اخلاقی ذکرشده در این کاربرد، عبارتاند از: قاعدۀ «الاهم فالاهم» در تبیین مسائلی، نظیر بایستگی تبعیت از ولایت فقیه (مصباح یزدی، 1398الف، ج3، ص349؛ 1394ج، ص193)، قاعدۀ اعتدال و حد وسط در مسائل مختلف حوزههای اخلاق فردی، اجتماعی و الهی (مصباح یزدی، 1394ب، ج2، ص318ـ322؛ 1388ج، ص249)، قاعده زرین (یا تعمیم پذیری و خود را بهجای دیگران گذاشتن) (مصباح یزدی، 1394ب، ج1، ص228؛ ج2، ص173-174)، قاعده نفی عسر و حرج در تطبیق با جواز اخلاقی تسهیل در انجام برخی فعالیتها در محیطهایی نظیر خارج از ایران که اجرای احکام اسلامی دشوار است (مصباح یزدی، 1391ب، ص276)، احتیاط در میزان دوستی و دشمنی (مصباح یزدی، 1394ب، ج2، ص208)، وجوب دفع موارد واجب الرفع (مصباح یزدی، 1391الف، ص123؛ 1394ج، ص342) و تقدم مصالح اجتماعی بر فردی (مصباح یزدی، 1388ب، ص128). بررسی معنا، چیستی، کاربرد و گستره هر یک از قواعد مذکور پژوهشهای مستقل دیگری را میطلبد، اما کلیت قواعد فوق و الهامبخشی هر یک از آنها در ترسیم مسیر درست اخلاقی برای دستیابی به سعادت حقیقی بهعنوان وجه اشتراک همه آنها نکتۀ قابلتوجه برای ایضاح مفهوم قواعد در این نظریه میباشد.
5. کاربست قاعده در ارزشهای خاص
در بیشتر پژوهشهایی که تا کنون نامی از قواعد اخلاقی در آنها به میان آمده و در پیشینه به برخی از آنها اشاره شد، قاعدۀ اخلاقی درباره ارزشهای اخلاقی، نظیر صداقت، شجاعت، مهربانی، حفظ حریم خصوصی و... به کار رفته است، درحالیکه این موارد مصادیق فضایل اخلاقی در حوزۀ صفات و رفتارهای اختیاری بهشمار میآیند. برخی محققان قواعد اخلاق را قضایایی کلی دانستهاند که دربارة کسب فضایل و تبدیل آن به ملکات نفسانی سخن میگوید و در اینباره از فضایل چهارگانه حکمت، عفت، شجاعت و عدالت سخن به میان آوردهاند (السامرایی، 2000، ص16). در آثار آیتالله مصباح یزدی نیز افزون بر کاربرد در احکام کلی و چارچوبساز که پیش از این بدانها اشاره شد، قواعد اخلاقی در بسیاری موارد برای اشاره به مصادیق ارزش و لزوم اخلاقی در حوزههای مختلف اخلاقی بهکار گرفته شدهاند. این احکام جزئیتر از احکامیاند که پیش از این بدانها اشاره شد، هرچند جزئیت آنها نسبی است و با معیار قابلیت انطباق بر مصادیق متعدد، کلی بهشمار میآیند. نمونههایی از این نوع کاربردها در آثار آیتالله مصباح یزدی عبارتاند از: اطلاق قاعدۀ اخلاقی برای اشاره به منع تجاوز به اموال دیگران (مصباح یزدی، 1398الف، ج3، ص283ـ284)، رعایت ادب و نرمی و ملاطفت در سخن گفتن (مصباح يزدي، 1398الف، ج3، ص328)، ترجیح و خوبی عفو و گذشت (مصباح يزدي، 1398الف، ج3، ص383و 386)، منع از منت در هر فعالیت اقتصادی محبتآمیز (مصباح یزدی، 1394ب، ج2، ص 177)، بایستگی صله رحم (مصباح يزدي، 1394ب، ج2، ص178)، پرهیز از خشم و لزوم خوشرفتاری با دیگران (مصباح يزدي، 1394ب، ج2، ص198) و لزوم احترام به همسر در ملأ عام
(مصباح يزدي، 1394ب، ج2، ص213).
6. ویژگیهای قواعد اخلاقی
با توجه به مبانی نظریۀ قرب الهی از یکسو و تحلیل کاربردهای مفهوم قاعده در آثار مرتبط، میتوان به استخراج و استنباط ویژگیهای قواعد اخلاقی در این دیدگاه پرداخت. این ویژگیها به نوبۀ خود دستیابی به تعریف قواعد اخلاقی و گونهشناسی آنها را تسهیل خواهد کرد و مجموع این مباحث در ترسیم جایگاه قواعد اخلاقی تأثیرگذار خواهد بود. این ویژگیها عبارتاند از:
قواعد اخلاقی در هر دو کاربست فوق مصداق حکم اخلاقی (گزاره اخلاقی) بهشمار میآیند که مطابق نظریۀ قرب الهی حاکی از رابطۀ واقعی میان موضوع گزاره و هدف اخلاقاند (مصباح یزدی، 1390، ج1، ص366). بنابراین هر قاعدۀ اخلاقی در حقیقت یک حکم اخلاقی و هنجاری بهشمار میآید (شریفی، 1397، ص۳۱۳-۳۱۴) و ازاینرو با قواعد سایر علوم متفاوت است، هرچند ممکن است از وجوه دیگری متشابه باشند (مصباح یزدی، 1398ب، ج۱، ص245-246 و 254-256؛ 1396، ج1، ص73-74 و 327؛ 1398ج، ج1، ص139، 144، 198، 217ـ218).
قواعد اخلاقی کلیاند، نه جزئی. کلی بودن قواعد اخلاقی بهاینمعنا است که بر مصادیق متعددی قابل انطباق است. مصادیق متعدد ممکن است مربوط به حوزۀ خاص باشد یا همۀ حوزههای اخلاقی را دربر گیرد. بنابراین ممکن است یک قاعده نظیر قاعدۀ حد وسط یا الأهم فالأهم (قاعده اولویت) در همة حوزههای اخلاقی بهکار گرفته شود یا نظیر قاعدۀ زرین (تعمیمپذیری) به حوزة محدودتری نظیر اخلاق اجتماعی اختصاص داشته باشد. محدود بودن یک قاعده به حوزهای خاص منافاتی با کلی بودن آن ندارد؛ زیرا در همان حوزة خاص بر مصادیق متعددی قابل انطباق است.
رابطۀ قواعد اخلاقی و کلیت یک طرفه است و نه دو طرفه؛ بدین معنا که هرچند همۀ قواعد اخلاقی کلیاند، اما نمیتوان هر گزاره کلی را قاعده دانست؛ زیرا ممکن است گزارهای کلی باشد، اما قاعده اخلاقی بهشمار نیاید. همانطور که اصل اخلاقی (بهمعنای ملاک ارزش) کلی است، اما با قاعده تفاوت دارد. ازاینرو کلیت هرچند یکی از شرایط قاعده اخلاقی بهشمار میآید، اما شرطی لازم است و نه کافی. پس رابطۀ بین این دو عموم و خصوص مطلق است و بر این اساس هر قاعدۀ اخلاقی حکم کلی است، اما هر حکم کلی، قاعده اخلاقی نیست.
قواعد اخلاقی هرچند کلیت دارند، اما استثناناپذیر نیستند. بنابراین میتوان برخی موارد را از شمول برخی قواعد استثنا کرد. از باب نمونه قاعدۀ حد وسط در شرایط عادی باید در فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی شرکت کرد، نه اینکه شرکت در یک نوع فعالیت، مانند فرهنگی موجب کنارهگیری از سایر شئون زندگی شود، اما به هنگام وجوب و اولویت جهاد، باید از سایر فعالیتها بهجز جهاد چشم پوشید. از این منظر میتوان قاعده حد وسط را استثناپذیر دانست (مصباح یزدی، 1394ب، ج2، ص320 و 322)، هرچند بهمعنای دیگر و به دلیل منعطف بودن حد وسط نسبت به شرایط، این نوع رفتار نیز منطبق با قاعده حد وسط است. مورد محتمل دیگر در تزاحم بین ملاک دو دستور اخلاقی است که در این موارد هر دو قاعدۀ اخلاقی مرتبط قابل اجرا نیستند و یکی موجب استثنای دیگری است (مصباح یزدی، 1394ب، ج2، ص196). مقوله استثناپذیری به میزان کلیت احکام اخلاقی وابسته است. بنابراین هرچه کلیتر باشد از میزان آن کاسته میشود، بهطوریکه اصل اخلاقی استثناناپذیر است و هرچه جزئیتر باشد، استثناپذیری آن بیشتر است و به همین دلیل احکام اخلاقی جزئیتر که برخی از آنها را با توجه به نکتۀ بعد میتوان در زمره قواعد اخلاقی خاص دانست، از استثناپذیری بیشتری برخوردار است، بدین معنا که مقید به قیود بیشتری میباشند. بهعنوان مثال قاعده احسان و گذشت برای برخورد با همۀ مردم قابل اجرا نیست و با برخی نباید مطابق آن عمل کرد و از این منظر این قاعده استثناپذیر است (مصباح یزدی، 1394ب، ج2، ص196).
بهموجب واقعی بودن احکام اخلاقی در نظریۀ قرب الهی، منشأ قواعد اخلاقی خواستهای واقعی و والای انسانی است که اموری ثابت و تغییرناپذیرند، نه خواستهای شخصی و گروهی که همیشه منشأ اختلافات و فسادهاست (مصباح یزدی، 1398ب، ج۱، ص۲۴۹-۲۵۶؛ 1392، ص۱۳۲). بر این اساس قواعد اخلاقی واقعنما هستند.
قواعد اخلاقی در نظریۀ قرب الهی برهانیاند. ازاینرو هم میتوانند بهعنوان بخشی از مقدمات برهان قرار گیرند و یا نتیجۀ برهان باشند. ازاينرو باید با استفاده از اصول عقلی به بدیهیات ارجاع یابند تا از ضمانت معرفتشناختی کافی برای ملاک عمل قرار دادن برخوردار باشند (مصباح یزدی، 1394ب، ج2، ص318؛ 1398ب، ج۱، ص۲۴۹ـ۲۵۶).
قواعد اخلاقی گزارههای اخباریاند. طبق مبنای برگزیده، احکام اخلاقی گزارههای ناظر به روابط بین صفات اکتسابی و رفتارهایی اختیاری از یکسو و هدف اخلاق از سوی دیگرند. بنابراین احکام اخلاقی، اخباری و حکایتگر از هستی و واقعیت خاصیاند، هرچند میتوان آنها را به خاطر اهدافی نظیر تفنن ذهنی یا تأمین اهداف تربیتی خاصی در ظاهر به شکل انشائی تبدیل کرد. به همین صورت، قواعد اخلاقی نیز از آن جهت که حکم و گزاره اخلاقی بهشمار می آیند، گزارههای اخباریاند، گرچه میتوان آن را در قالب گزارههای انشائی نیز بیان کرد. بههمیندلیل قابل صدق و کذباند و میتوان درباره مطابقت یا عدم مطابقت آنها با واقع داوری معرفتشناختی کرد (مصباح یزدی، 1398ب، ج۱، ص۲۴۶)؛ برای نمونه گرچه میتوان قاعدة احتیاط در میزان دوستی و دشمنی را بهصورت انشائی «همۀ مراتب دوستى و عواطف را به دوستت ارزانى نکن» و «همۀ خصومت و دشمنى خود را به دشمنت اظهار نکن» درآورد، اما حقیقت این قاعده اخبار از این است که اظهار همۀ مراتب دوستی یا دشمنی پیامدهای منفی را به دنبال دارد که عدم توجه به آنها موجب اخلال در روابط اجتماعی و تأمین سعادت اجتماعی انسان ميشود.
قواعد اخلاقی در هر نظام اخلاقی متناسب با مبانی فرااخلاقی و ملاک ارزش اخلاقی آن نظام خواهند بود. بنابراین انسجام قواعد اخلاقی و تناسب آن با مبانی و اصول آن نظام را میتوان یکی از ویژگیهای قواعد اخلاقی دانست که در این دیدگاه نیز مدنظر است (مصباح یزدی، 1398الف، ج3، ص122). انسجام بین اجزا و عناصر یک نظام اخلاقی، ترسیم روابط بین سطوح نظری فرایند استنباط حکم اخلاقی را ميطلبدکه بخشی از آن با فهم دقیق ویژگیهای اخلاقی و ارتباط آن با حلقات قبلی و بعدی مشخص میشود. هرچند ارائه تفصیلی این زاویه از بحث نیز مستلزم پژوهش مستقل دیگری است، اما در اینجا میتوان بهصورت اجمالی قواعد اخلاقی را ناشی از مبانی و اصول اخلاق اسلامی دانست که از مهمترین آنها مطابقت با عقل و نقل و یا دستکم عدم مخالفت با آنها و توجه به عدالت (بهمعنایی معادل قرب به خدا) و ظلمستیزی است. به همین دلیل تبیین قواعد اخلاقی اسلامی متمایز از تبیین قواعد اخلاقی سایر مکاتب، نظیر اخلاق یونانی و اخلاق لیبرالیستی خواهد بود که محور آنها حد وسط و آزادی است (مصباح یزدی، 1394ب، ج2، ص318-322؛ شریفی، 1397، ص۳۱۴-۳۱۵).
ویژگی دیگر قواعد اخلاقی این است که میتوان آنها را کبرای استدلالهایی قرار داد که با افزودن مصادیق اخلاقی بهعنوان صغری، سایر احکام اخلاقی کشف میشود (شریفی، 1397، ص۳۱۳). نمونهای از بهکارگیری قواعد اخلاقی در کبرای استدلال را میتوان در استدلال زیر ملاحظه کرد:
الف. در میان گذاشتن همۀ اسرار با دوستان ممکن است منجر به از بین رفتن آبروی اجتماعی انسان شود؛
ب. هرچه ممکن است منجر به از بین رفتن آبروی اجتماعی انسان شود بد است (مطابق قاعده احتیاط در میزان دوستی و دشمنی)؛
پس، در میان گذاشتن همۀ اسرار با دوستان بد است.
قواعد اخلاقی لزوماً ایجابی نیستند، بلکه ممکن است ایجابی یا سلبی باشند. بیشتر قواعد مختلف مطرحشده در نظریۀ قرب الهی، نظیر قاعدۀ اعتدال، قاعدۀ اولویت، قاعدۀ احتیاط در دوستی و دشمنی، و قاعدۀ تقدم مصالح اجتماعی بر فردی ماهیت ایجابی دارند، اما برخی از آنها نظیر قاعدۀ نفی عسر و حرج از ماهیت سلبی برخوردارند. برخی قواعد اخلاقی، نظیر قاعدۀ تعمیمپذیری نیز تقریر دوگانه ایجابی و سلبی دارند و گاه از آنها به ترتیب با قاعدۀ زرین و سیمین یاد میشود (دشتی، 1396). بر اساس این قاعده هر فرد باید هرچه را برای خود میپسندد، برای دیگران نیز بپسندد و هرچه را برای خود نمیپسندد برای آنها نپسندد (مصباح یزدی، 1394ب، ج1، ص228؛ ج2، ص173-174).
قواعد اخلاقی به جهت سعه و ضیق گستره متفاوتاند و نباید همه را از این جهت یکسان دانست. برخی قواعد نظیر قاعدۀ اعتدال یا قاعدۀ الأهم فالاهم (اولویت) در همۀ حوزههای اخلاقی، اعم از فردی، اجتماعی، الهی و زیستمحیطی جاری است، اما برخی قواعد نظیر قاعدۀ تعمیمپذیری، قاعدۀ احتیاط در میزان دوستی و دشمنی مختص اخلاق اجتماعی یا بخشی از آن (اخلاق دوستی و دشمنی) است که حوزه آن اخص از اخلاق اجتماعی است. از این منظر میتوان دستۀ نخست را قواعد عام و دستۀ دوم را قواعد خاص نامید. برخی از اطلاقات قواعد اخلاقی بر احکام اخلاقی که در کاربست دوم ذکر شد، نظیر منع تجاوز به اموال دیگران، یا به تعبیر دیگر، احترام به حقوق دیگران و نیز صلهرحم را میتوان بر قواعد خاص منطبق دانست و چنین اطلاقی را در این راستا موجه دانست (مصباح یزدی، 1394ب، ج2، ص178).
قواعد اخلاقی در نسبت با یکدیگر نیز به لحاظ هستیشناختی و منشأ پیدایش قابل سنجش و بررسیاند و از این حیث میتوان آنها را از یکدیگر تفکیک کرد. از این منظر، برخی قواعد اخلاقی مستقیماً از اصل اخلاقی و نظریۀ ارزش اتخاذ شدهاند. این دسته از قواعد به صورت منطقی کلیترین قواعدند. برخی قواعد نیز از سایر احکام اخلاقی کلی (قواعد دیگر) استنتاج میشوند. دستۀ اول را میتوان قواعد اخلاقی اصیل و دستۀ دوم را قواعد اخلاقی اشتقاقی یا استنباطی نامید. قاعدۀ الاهم فالأهم از نوع دستۀ نخست است که از سنجش میزان قرب دو صفت یا رفتار اختیاری بهدست آمده است و قاعدۀ تقدم مصالح اجتماعی بر فردی نمونهای از نوع دوم است که ریشۀ اشتقاق آن قاعدۀ الأهم فالأهم بوده است.
نکتۀ قابلتوجه دیگری که در تبیین قواعد اخلاقی مشاهده میشود، تمسک به قواعد فقهی برای تبیین قاعدۀ اخلاقی است. این نکته نشانگر پیوند عمیق بین قواعد فقهی و قواعد اخلاقی و بهطورکلی فقه و اخلاق از منظر ایشان است و تقریر عدم تفاوت ماهوی بین اخلاق و فقه از نظر ایشان را تقویت میکند. بهعنوان مثال در بحث از منع تجاوز به حقوق دیگران به قاعدۀ «الناس مسلطون علی انفسهم» تمسک شده و از آن به قاعدۀ فقهی تعبیر شده است، درحالیکه موضوع بحث اخلاق بوده است و نه فقه (مصباح یزدی، 1398الف، ج3، ص283ـ284).
با توجه به بررسی اطلاقات مفهوم قواعد اخلاقی در آثار آیتالله مصباح یزدی و گستره آن بر اساس گونهشناسی قواعد و تقسیم آن به عام و خاص، و اصیل و اشتقاقی به نظر میرسد قواعد اخلاقی عام و اصیل را میتوان آن دسته از احکام اخلاقی دانست که انطباق آنها بر مصادیق خود بدیهی نیست، بلکه نیازمند نظر و استدلال میباشد. بهعنوان نمونه تبیین مصادیق حد وسط به بحث، نظر و استدلال نیاز دارد و بدیهی نیست. ازاینرو احکام ناظر به موارد مذکور قاعده نامیده میشوند، بر خلاف سایر احکام اخلاقی، نظیر «نباید مال یتیم را خورد» که هرچند حکم اخلاقی کلی است، اما قاعده بهشمار نمیآید؛ زیرا انطباقش بر افراد یتیم و اموال آنها روشن است و اطلاق قاعده بر آن میتواند استعمالی مجازی یا ناظر بهمعنای لغوی و بهمنظور ساماندهی رفتارهای بیرونی باشد. بنابراین میتوان اذعان کرد که مفهوم قاعدۀ اخلاقی در آثار ایشان تنها بر قواعد اخلاقی حقیقی به کار نرفته است، هرچند برخی اطلاقات را بتوان بر قواعد اخلاقی خاص حوزهای از حوزههای اخلاق در نظر گرفت.
از بین ویژگیهای فوق هشت ویژگی نخست را میتوان بهعنوان ویژگیهای اساسی و بنیادین قواعد اخلاقی در نظر گرفت. ویژگیهای نهم، دهم و یازدهم ناظر به انواع قواعد اخلاقی متخذ از کاربردهای مختلف در نظریۀ قرب است و به شناخت مهمترین گونههای قواعد اخلاقی در این نظریه کمک میکند. نکتۀ دوازدهم به مبنایی مهم اشاره دارد که زمینه را برای استخراج قواعد اخلاقی در اخلاق اسلامی فراهم کند و نکتۀ سیزدهم نیز تفسیری از ویژگی هشتم بهشمار ميآید و توجیهی برای ایضاح مفهومی قواعد بر اساس کیفیت تطبیق بر مصادیق است.
کاربستهای قواعد اخلاقی و تحلیل آنها بر اساس مبانی نظریۀ قرب الهی و درنتیجه استنباط ویژگیهای قواعد اخلاقی تا حدود زیادی پرده از چیستی قواعد اخلاقی در این نظریه برمیدارد و آن را بهمثابه احکام میانجی بهمنظور استنباط حکم اخلاقی به روش قیاسی و سیر از کلی به جزئی معرفی میکند. این تلقی از قواعد اخلاقی افزون بر اینکه از پشتوانۀ نظری کافی برخوردار است، در حل مسائل نظری اخلاقی تأثیرگذار خواهد بود. اکنون میتوان آخرین گام مدنظر در پژوهش را برداشت و به تعریف قاعدۀ اخلاقی پرداخت. در نظریۀ قرب الهی، قاعدۀ اخلاقی «حکم اخلاقی کلی و نظری است که با قرار گرفتن در کبرای استدلال اخلاقی در استنباط سایر احکام اخلاقی تأثیرگذار است» و بدین صورت راهنمای کلی فاعل اخلاقی برای تعیین وظایف اخلاقی در حوزهها متناسب میباشد.
نتیجهگیری
حاصل پژوهش در نظریۀ قرب الهی برای یافتن پاسخ به پرسش از چیستی قواعد اخلاقی، استخراج دو نوع کاربرد و سیزده ویژگی، شش گونۀ متفاوت و تعریفی خاص برای قواعد اخلاقی بوده است. با توجه به ویژگیهای متخذ از مبانی و تعابیر موجود در آثار آیتالله مصباح یزدی، از میان کاربردهاي قواعد اخلاقی، کاربرد قاعده در احکام کلی از نوع استخدام مفهوم در معنای حقیقی و مصداق بالذات خود میباشد. بنابراین دیدگاه قرب الهی از نوع دیدگاههای قاعدهنگر اخلاقی بهشمار ميآید. مهمترین ویژگیهای قواعد اخلاقی در این نظریه عبارتاند از: مصداقیت برای حکم اخلاقی، کلیت، استثناپذیری، واقعنمایی، برهانپذیری، اخباری بودن، سازگاری با مبانی و اصول، و ایفای نقش در کبرای استدلال اخلاقی. همچنین در ضمن تحلیل ویژگیها، گونههای مختلفی از قواعد اخلاقی به دست آمد که میتواند منشأ دستهبندی قواعد اخلاقی بر حسب نیاز شود. بر این اساس قواعد اخلاقی ایجابی و سلبی، قواعد اخلاقی عام و خاص و قواعد اخلاقی اصیل و اشتقاقی از یکدیگر قابل تفکیکاند.
- ابنفارس، احمد بن زکریا (1404ق). معجم مقائیس اللغة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- تهانوی، محمد بن علی (1996م). موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
- جرجانی، علی بن محمد (1370). التعریفات. تهران: ناصر خسرو.
- حسینی قلعهبهمن، سیداکبر (۱۳۹۴). تحلیلی بر ساختار اخلاقی نظام ادیان. معرفت ادیان، 7(۲۵)، ۱۱۳-۱۳۰.
- دشتی، سیدحبیبالله (1396). نقش قاعده زرین در تصمیمگیری اخلاقی. در: احمدحسین شریفی و همکاران. دانشنامه اخلاق کاربردی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- رستمی، محمد و تقیپور، بهرام (1401). جایگاه قواعد اخلاقی در داوری اختلافات تجاری شرکتها. اخلاق زیستی، ۱۲(۳۷)، ۱-۱۷.
- السامرائی، بکر عبدالرزاق محمود (2000م). قواعد الأخلاق فی التصوف الإسلامی. بغداد: دارالشؤون الثقافیة العامة.
- شریفی، احمدحسین (1396). جایگاه اخلاق کاربردی در هندسه دانشهای اخلاقی. در: دانشنامه اخلاق کاربردی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- شریفی، احمدحسین (1397). نظریهپردازی اسلامی در علوم انسانی. تهران: آفتاب توسعه.
- علیمیرزایی، فاطمه و سامانیان، صمد (۱۴۰۲). مروری بر قواعد اخلاقی در حرفه حفاظن آثار تاریخی. دانش حفاظت و مرمت، 6(4)، 2-۱۷.
- فاضل مقداد، جمالالدین (1405ق). ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین. تحقیق مهدی رجائی. قم: کتابخانۀ آیتالله مرعشی نجفی.
- فراهیدی، خلیل بن احمد (1410ق). کتاب العین. قم: هجرت.
- فقیهی، سیده (۱۳۹۵). معیار قواعد اخلاقی در نظام سیاسی اسلامی. اخلاق وحیانی، ۶ (۱)، 4۷-۷۴.
- محیطی، حسن و احمدی، حسین (1400). فلسفه اخلاق: فرااخلاق و اخلاق هنجاری. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۷۴). دروس فلسفه اخلاق. تهران: اطلاعات.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1388الف). فلسفه اخلاق. تصحیح احمدحسین شریفی. تهران: شرکت چاپ و نشر بینالملل.
- مصباح یزدی، محمدتقی (1388ب). پیام مولا از بستر شهادت. تدوین و نگارش محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1388ج). رستگاران. تدوین و نگارش محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1390). سجادههای سلوک: شرح مناجاتهای امام سجاد. تدوین و نگارش کریم سبحانی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391الف). پرسشها و پاسخها. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1391ب). به پیشواز خورشید غرب: گزارش سفر آیت الله مصباح یزدی به اسپانیا و امریکاری لاتین. تدوین و نگارش مرتضی موسیپور. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1392). عبرتهای خرداد. تدوین و نگارش علیرضا تاجیک و سیدحسین شفیعی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدى، محمدتقى (1393). تعلیقة علی نهایة الحکمة. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1394الف). نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. تصحیح احمدحسین شریفی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1394ب). پند جاوید: شرح وصیت امیرالمؤمنین على به فرزندش امام حسن مجتبى(ع). نگارش علی زینتی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1394ج). حکیمانهترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه. تحقیق و نگارش قاسم شباننیا. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدى، محمدتقى (1396). نظریه حقوقى اسلام. تحقیق و نگارش محمدمهدى نادرى قمى و محمدمهدى کریمینیا. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1398الف). اخلاق در قرآن. تحقیق و نگارش محمدحسین اسکندری. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدی، محمدتقی (1398ب). آموزش فلسفه. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح یزدى، محمدتقى (1398ج). نظریه سیاسی اسلام. تحقیق و نگارش کریم سبحانی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح، مجتبی (1387). بنیاد اخلاق. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- مصباح، مجتبی (1400). فلسفۀ اخلاق. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
- معلوف، لوئیس (1380). المنجد فی اللغة و الأدب و العلوم. تهران: ایران.
- معلی، مهدی و محمدحسینی، عباس (۱۴۰۲). درآمدی بر تعامل اخلاقی و حقوقی. دین و قانون، ۴(۱۴)، ۱۹۳-۲۲۹.
Copyright © 2026 The Author(s). This article is published under the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.















