تبیینی نو از چیستی تجربیات نزدیک به مرگ بر پایۀ مشابهت و تفاوت آنها با تجربیات رؤیا از منظر فلسفۀ اسلامی*
Article data in English (انگلیسی)
- Abraham Varghese, Roy, Moody, Raymond (2009). There Is Life after Death: Compelling Reports from Those Who Have Glimpsed the Afterlife. English: New Page Books.
- Blackmore, Susan (2004). Consciousness: An Introduction. Oxford University Press.
- Carol Zaleski (1987). Otherworld journeys: accounts of near-death experience in medieval and modern times. Oxford University Press.
- Corazza (1987). Exploring the Mind–Body Connection. London: Routledge Ornella.
- Eccles, J (1991). Evaluation of the brain creation of the self. London and New York: Routledge.
- Fox, mark, Religion (2003). Spirituality and the near-death experience. First Published. London and New York: Routledge.
- Greyson, Bruce (2006). Near-death experience and Spirituality. Zygon, V41, N. 2.
- Jeffrey Long (2010). Paul Perry, Evidence of the Afterlife: The Science of Near-Death Experiences. HarperOne.
- Fischer, John Martin (2016). Mitchell-Yellin, Benjamin, Near-death experiences: understanding visions of the afterlife. Oxford University Press.
- Moody Raymond (1989). A fényen túl. Hungarian: Apostoli Szentszék Könyvkiadó.
- Moody Raymond (2001). Life after Life. USA: HarperOne; the 25th Anniversary of the Classic Bestseller edition.
- Ring K, Valarino EE (1980). Life at death: A scientific investigation of the near-death experience. New York: Coward, McCann, &Geoghegan.
- Sabom, M (1982). Recollections of Death: A Medical Investigation. London: Corgi.
- Valarino, Evelyn Elsaesser (1997). On the other side of life: exploring the phenomenon of the near-death experience. Perseus Publishing: English.
- Van Lommel, L (2010). Consciousness beyond Life. HarperCollins: HarperOne.
- Williams, Kevin R (2002). Nothing Better than Death: Insight fiom 62 of profound Near-Death Experiences. Philadelphia: Xlibris Corporation.
تبیینی نو از چیستی تجربیات نزدیک به مرگ
بر پایۀ مشابهت و تفاوت آنها با تجربیات رؤیا از منظر فلسفۀ اسلامی*
حمیدرضا گودرزی / دکترای فلسفۀ دين مؤسسۀ آموزشي و پژوهشي امام خميني Goudarzi5579980124@gmail.com
حمید امامیفر / استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه اراک h-emamifar@araku.ac.ir
دريافت: 12/07/1404 - پذيرش: 25/09/1404
چکیده
برای تبیین تجربههای نزدیک به مرگ (NDE) که اخیراً جذابیتی همگانی یافته، تلاشهای مختلفی صورت گرفته است. این مقاله بهمنظور واکاوی چیستی و چگونگی این تجربهها، بر پایۀ فلسفۀ اسلامی و با روش توصیفی ـ تحلیلی تنظیم شده و آنها را با تجربههای رؤیا مقایسه ميکند. پژوهش حاضر نشان میدهد با توجه به مبانی هستیشناختی و انسانشناختی در فلسفۀ اسلامی، همچنین دوازده ویژگی مشترک میان رؤیا و تجربیات نزدیک به مرگ ـ همانند کاهش توجه و تعلق نفس به بدن و درنتیجه سعهیابی نفس، عود تعلق و توجهیابی دوباره نفس به بدن، عدم فعالیت حواس ظاهری بدنی و فعالیت حواس باطنی و خیال، وجود نفسانی داشتن برخی از متعلق تجربهها و دارای وجود مستقل از نفس داشتن برخی دیگر از متعلقهای تجربهها، آگاهانه بودن، بینیازی از انجام اعمال خاص، تأثیر پیشداشتههای فرد در تجربه، شخصی بودن ـ این دو پدیده از یک سنخ بوده و تجربههای نزدیک به مرگ در حقیقت نزدیک به تجربههای رؤیا بوده و در احکامی مانند صادق بودن و کاذب بودن، واقعی و غیرواقعی بودن به هم نزدیک هستند.
کلیدواژهها: تجربه، رؤیا، نزدیک به مرگ، تفاوت و شباهت، فلسفۀ اسلامی، نفس، حواس باطنی.
* اين مقاله در همايش بينالمللي «علوم اسلامي انساني؛ بزرگداشت علامه محمدتقي مصباح يزدي» ارائه شده است.
مقدمه
گزارشهای رسیده در دهههای اخیر حکایت از این دارد که افرادی در مقطعی از زندگی خود به بدن مادیشان کمتوجه شدهاند، یا بهاصطلاح از بدن خود خارج شده و ادراکاتی از عالم اطراف و گاه عالم فراماده داشته و دوباره به بدن بازگشتهاند. به تعبیر فنی تجربیات نزدیک به مرگ (NDE) داشتهاند. این رویداد برای افراد با سن، موقعیت جغرافیایی، جنسیت و فرهنگ گوناگون رخ داده و توانسته تأثیر عمیقی بر تجربهگران داشته باشد. در میان مؤلفههای متعدد این تجارب سه مولفۀ خروج از بدن، ادراکات و مشاهدات خارج از بدن و بازگشت به آن مورد پذیرش عموم اندیشمندان است (مودی، 1373، ص32؛ 40،1997, p، Valarino 2003, p.43; Fox,). در مورد (NDEs) ـ که با انتشار کتاب زندگی پس از زندگی (Life after life) در دهۀ هفتم از قرن 20 (1975) ریموند مودی فیلسوف، پزشک و روانشناس آمریکایی مورد علاقه و توجه عموم قرار گرفت (وولف، 1386، ص826ـ827) ـ تبیینهای مختلف الهیاتی، فیزیولوژیکی، روانشناختی و... ارائه شده است، اما هنوز حقیقت و چیستی آنها در هالهای از ابهام است و این در حالی است که علاوه بر اینکه یک مسئلۀ علمی و نیازمند تبیین معقول است، افکار عمومی جامعه را تحت تأثیر قرار داده است، پس باید مورد کاوش بیشتر قرار گیرد. در این مقاله در تلاش هستیم که تجربیات نزدیک به مرگ را در ترازوی تجربیات رؤیا قرار دهیم و بر اساس ویژگیهای رؤیا و با توجه به شباهت و تفاوت این دو تجربه حقیقت (NDES) را واکاوی نماییم. سؤالاتی که به دنبال پاسخ آن هستیم، از این قرار است که آیا تجربۀ نزدیک به مرگ شبیه رویا هستند؟ آیا همانند رؤیا نفس از حواس باطنی در (NDE) بهره میبرد؟ آیا همانگونه که تجربۀ رؤیا به دو قسم صادقه و کاذبه تقسیم میشود، میتوان از تجربیات نزدیک به مرگ صادقه و کاذبه سخن گفت؟ آیا برای داشتن تجربیات نزدیک به مرگ صادقه، همانند رؤیای صادقه، بينیاز از تلاش و سیر و سلوک هستیم؟ آیا تجربیات نزدیک به مرگ نیازمند تعبیر و تأویل هستند؟ بنا بر جستوجو تا کنون در ارتباط با این موضوع خصوصاً با نگاه خاص این مقاله که تحلیل تجربیات نزدیک به مرگ از منظر و در ترازوی تجربیات رؤیا میباشد، تحقیقی صورت نگرفته است که این خود ضرروت چنین پژوهشی را به جهت دست یافتن به چیستی و چگونگی تحربیات نزدیک به آشکار مینماید.
1. مبانی هستیشناختی و انسانشناختی فلاسفۀ اسلامی
1ـ1. عالم مادی / مجرد
فلاسفۀ اسلامی با تفاوت دیدگاهی که در ارتباط با عوالم مجرد دارند، در این نظر همرأی هستند که عالم هستی منحصر در عالم ماده و دنیا نیست و عالم یا عوالم مجرد نیز وجود دارند. بنابراین نباید وجودات عالم را منحصر در موجودات مادی دانست.
2ـ1. ساحات انسان
از منظر فلاسفۀ اسلامی، انسان دارای دو بُعد روحاني و جسماني میباشد؛ یعنی علاوه بر جسم مادی، از نفس مجرد و غیرمادی نیز برخوردار است که يكي سازگار و متناسب با عالم بالا و ملكوت و يكي از عالم خاك و ناسوت و همشأن با خاك. یکی بدن یا همان نشئه ظاهره ملکیه دنیویه و نفس یا همان نشئه باطنه غیبیه که متعلق به عالم دیگر است (ابنسینا، 1381، ص125؛ موسوي خمینی، بیتا، ص5؛ صدرالمتألهين، 1368، ج8، ص344).
3ـ1. قوای نفس
فلاسفۀ اسلامی با وجود اختلافاتی که در ارتباط با قوای نفس دارند، معتقدند نفس برای انجام امور خود، ازجمله دیدن و شنیدن، تدبیر بدن، بهکارگیری اندام بدن و... از قوایی که در اختیار دارد بهره میبرد. قوا رابطۀ علّی ـ معلولی با نفس دارند، بهگونهايکه اثر هر یک از قوا، اثر حقیقی نفس محسوب میشود؛ یعنی همان نفس است که با قوا میبیند و ميشنود و تخیل و تفکر مینماید (عبودیت، 1388، ج3، ص213).
4ـ1. خیال و متخیله
از میان قوا و مراتب نفس، البته جایگاه قوۀ خیال، جایگاه ویژه و خاصی است. در میان قوای باطنی، خیال اصلیترین آنها و عملکرد سایر قوا وابسته به خیال است. علامه طباطبائي میفرماید: قوۀ خیال آن قوۀ باطنی میباشد که عمل ادراک را انجام میدهد و مشغول فعالیت میباشد (طباطبائى، 1374، ج11، ص367). نتیجه اینکه در غیاب قوای ظاهری و حسی، قوۀ خیال به فعالیت مشغول بوده و عمل ادراک را انجام میدهد. قوۀ خیال دارای ویژگیهایی است که بر چگونگی ادراکات و مشاهدات تأثیر میگذارد و در تحلیل این ادراکات، غفلت از آنها بههیچوجه مجاز نیست. از یکسو، خیال محل دخالتهای شیطانی است (فاضل تونی، 1386، ص107)، ازاینرو مشاهدات صوری ممکن است نمایشی از شیطان باشد: «فكم هلك قوم في التجلّي الصوري و وقعوا في التشبيه لأنّ الشيطان في هذا التجلّي يظهر....» (جهامی، 2006، ج1، ص581). به تعبیر فاضل مقداد ممکن است شیطان در تفکر انسانها نفوذ کرده و آنها را وسوسه و وادار به خیالپردازی کند (فاضل مقداد، 1380، ص466). از سوي ديگر، قوۀ متخیله خلاق و صحنهساز است (رضانژاد، 1387، ص1525؛ مصلح، 1385، ص304). بر این اساس ممکن است چیزی را تصویر کند که خارج از خیال مصداقی ندارد. مثلاً اسبی بالدار برای خودش بسازد یا اینکه انسان اشتری با بار را مشاهده کند که بر بالای درختی قرار دارد و بلبلی آواز سر میدهد، سپس آن بلبل به داخل قفسی پرواز ميکند و تبدیل به انسان زیبارویی گشته که با او ازدواج میکند؛ اینها شاید به این دلیل باشد که انسان شتری در بیابان دیده و درخت و بلبلی بر درخت دیده و صنم زیبایی را مشاهده کرده، حال قوۀ مخیلۀ او اینها را با هم ترکیب کرده است (الهی قمشهای، 1363، ص166). همچنین صوری که با استعانت از حواس به دست آورده را همراه خود دارد و ممکن است آنها را وقت کاهش توجه به بدن و قوای حسی، به یاد آورد. همچنین پُل ارتباط با عالم غیرمادی است (صدرالمتألهين، 1363، ص707-708). ابنسینا در بیان نقش محوری خیال قائل است نفس در مرتبۀ عقل مستفاد با عقل فعال ارتباط برقرار کرده و حقایق کلی هستی را ادراک میکند و از درک آنها ملتذ و مبتهج میگردد؛ این معانی کلی بهوسیلۀ نفس و با کمک خیال بهصورت مثال و تمثلات خیالی ظاهر شده و برای چنین فردی قابل رویت میگردند (قطبالدین رازی، 1403ق، ج۳، ص۱۰۸۰؛ اشکوری، 1378، ج۲، ص۲۳۶).
2. تجربۀ رؤیا
بعد از بیان مختصر مبانی هستیشناختی و انسانشناختی فلاسفۀ اسلامی، به تبیینهایی که ایشان از تجربۀ رؤیا کردهاند میپردازیم تا در پرتو آنها و دستیابی به ویژگیهای تجربۀ رؤیا بتوانیم تجربیات نزدیک به مرگ را تبیین نماییم.
1ـ2. کندی
کندی در تعریف خواب مینویسد: خواب، این است که نفس بهکارگیری همۀ حواس را ترک کند (کندی، 1387، ص159 و 164). ایشان در تعریف رؤیا نیز چنین مینویسد: «رؤیا، این است که نفس از فکر استفاده کرده و کاربردش را از حواس قطع کند» (کندي، 1387، ص160). کندی برای نفس سه قوه قائل است که قوۀ حسی، قوۀ مصوره که تخیل و توهم هم نام دارد و قوۀ عقل. هر مقدار اشتغال نفس بهکارگیری حواس قطع شود، قوۀ مصوره بهتر ميتواند صور اشیاء را درک کند و صور واضحتر درک میشوند (کندي، 1387، ص159ـ160). ایشان قائل است قوۀ ناطقه، به نظری و عملی تقسیم میشود و قوۀ متخیله با هر دو قسم آن ارتباط دارد. عقل فعال گاه از طریق قوۀ ناطقه با قوۀ متخیله مرتبط میشود و گاه معقولات و گاه جزئیات محسوسات را به آن عطا ميکند. قوۀ متخیله معقولات را محاکات میکند و جزئیات را گاه همانگونه که هستند دریافت میکند و گاه بر اساس محسوسات دیگر آنها را محاکات میکند (فارابی، 1995، ص۱۰7). آنگاه فارابی تحقق چنین امری را برای عموم مردم در خواب میداند (فارابي، 1995، ص۱۰۸)؛ یعنی هنرنمایی قوۀ خیال برای عموم مردم در عالم خواب صورت میپذیرد؛ زیرا در خواب حواس تعطیل میشوند (فارابي، 1381، ص۱۶۴-165)، و قوۀ خیال عموم مردم در چنین شرایطی میتواند با عقل فعال مرتبط شود. این سخن از نقش مهم خیال در تجربۀ رؤیا حکایت دارد.
2ـ2. ابنسینا
از منظر ابنسینا خواب تعطیلی حواس است که در آن نفس از ظاهر به باطن برمیگردد (ابنسینا، 1383، ص۱۲۹ـ130) و در چنین وضعیتی نفس انسان از اسارت حس و شواغل روزمره رها گردیده و به درون توجه کرده (ابنسينا، 1405ق، ج۲، ص۱۶۰) و قوۀ تخیل او سلطه پیدا میکند (ملکشاهی، 1392، ج۱، ص۴۷۵). از میان قوای نفس، از نظر ابنسینا، قوۀ متخیله از اهمیت بالایی برخوردار است؛ زیرا که تنها قوهای است که هم در بیداری و هم در خواب مشغول فعالیت است. قوۀ متخیله صورتهای اشیای خارجی را که قبلاً توسط یکی از حواس درک نموده بود را بدون نیاز به حضور و وجود محسوسات خارجی با هم ترکیب و تألیف مينماید. این تخیل ميتواند به تذکار محسوسات گذشته با همان نظم ترتیب آنها محدود شود و یا صور جدید باشد، درحالیکه نظم و ترتیب محسوس گذشته را ندارد؛ مثل آدم هزار سر. از نظر ابنسينا خواطری که بر نفس عارض میگردد از چند حالت خارج نیست: الف) یکی صورتها و رؤیاهایی است که بازتاب مشاهدات و تجربههای زمان بیداری است (ابنسینا، 1383، ص۱۳۲). دليل اين امر آن است كه هنگامیکه انسان در چیزی تأمل میکند، وقت خواب که حواس فعالیتی ندارند، متخیله به حکایتگری آنها مشغول شده و موجب میشود که فرد آنها را در قالب رؤیا ببیند. ب) دیگری خواطر و صوری است که از طرف قوۀ مفکره در قوۀ متخیله ایجاد شده است، بدون اینکه در عالم خارج وقوع داشته باشد، مانند عاشقی که در آرزوی وصال دختری است و به او میاندیشد و او در عالم خوابش به وصال معشوق ميرسد و رؤیا شکل میگیرد (ابنسينا، 1405ق، ج۲، ص۱۵۹). ج) دیگر خیالاتی هستند که بهخاطر تغییر مزاجی و سلامت و مریضی فرد بر او عارض میگردد، مانند اینکه بیمار دارای تب خودش را در آتش یا در برف میبیند (ابنسينا، 1383، ص131). د) دیگر رؤیاهای صادقه است که از آن کسانی است که نیروی جسمی و ذهنی متعادلی دارند و این قسم از راه فیض الهی یا ارواح طیبه صورت میپذیرد. نفس انسانی با قوۀ عقل نظری، معقولات و علوم کلی را از جواهر عقلی دریافت ميکند و با عقل عملی و کمک قوۀ متخیله علوم تمییزی را از ملکوت دریافت مینماید. در عموم انسانها اتصال به ملکوت و جواهر عقلی در خواب اتفاق میافتد که قوۀ متخیله از حواس فارغ میگردد (ابنسينا، 1315، ص27)؛ زیرا در خواب نفس انسان با صعود به عالم قدس با جواهر عالیه مرتبط شده، که در اثر آن نقشی کلی بر وجه آن مرتسم میگردد؛ نفس آن آگاهی را به حس مشترک داده و حس مشترک آن را به کمک قوۀ متخیله در صورتهایی که متناسب با آن نقش کلی است، به صورت جزئی ترسیم مینماید (قطبالدین رازی، 1403ق، ج۳، ص۴۰۷). همانگونه که تصریحات نیز نشان میدهد قوۀ خیال در مسئلۀ رؤیا نقش محوری دارد.
3ـ2. سهروردی
سهروردی نیز تحلیلی مشابه تحلیل مشائی و سینوی، از خواب و رؤیا ارائه داده و معتقد است خواب در مقابل بیداری بوده و رؤیا آن «حالتي است كه روح يا نفس ناطقۀ انساني به خاطر تعطيل حواس ظاهر، به باطن، يعني به سوي بُعد روحاني و عالم غيرمادي كه عالم عقول و نفوس است روي ميآورد» (غفاری، 1380، ص۱۶۹؛ سهروردی، 1372، ج۳، ص۴۵۱)؛ زیرا ایشان بر این اعتقاد است که نفس ناطقۀ انساني معلول نفوس ناطقۀ فلكي بوده و از سنخ آنها و از نوع نور میباشد. اگر نفس در حالت طبیعی خودش باشد، میان آنها حجابی وجود ندارد، اما آن هنگام که نفس به تدبیر بدن و قوای آن مشغول میشود، میان آنها حجاب ایجاد ميشود؛ طبعاً به آن میزان که نفس از اشتغالات حواس خود رهایی یابد، از نفوس ناطقۀ فلكي منقش شده و بر اسرار غيبي و حوادث عالم مطلع ميگردد (سهروردی، 1372، ج۳، ص۴۵۱؛ غفاری، 1380، ص۱۶۹). ازآنجاکه نفوس ناطقۀ فلكي به امور و حوادث گذشته، حال و آينده آگاه هستند، وقتی که نفس انسانی به دلیلی مثل خواب فراغتی پیدا ميکند و اشتغال آن به حواس کاهش ميیابد، همانند آيينهاي در مقابل نفوس فلكي قرار گرفته و نقوش آن، يعني صور حوادث عالم را در خود منعكس مييابد (سهروردی، 1372، ج۳، ص77-80 و ۱۷۶؛ غفاری، 1380، ص۱۶۹). سهرودی از هنرنمایی قوۀ متخیله غافل نبوده و به نقشافکنی آن در حس مشترک تصریح دارد. به همین دلیل تذکر ميدهد اگر این قوه از دو مانع خود، یعنی عقل که آن را به افکار مشغول میکند و دیگری حس ظاهر که حس مشترک را به محسوسات مشغول کرده، رها گردد، سلطنت یافته و نقشها و صورتهای مختلف را در حس مشترک میانگارد. سهروردی جایی که از نفوس فلکی و آگاهی آنها به حوادث گذشته و حال و آینده صحبت کرده و قائل است مانع اتصال نفس انسان به این نفوس علایق بدنی است، میگوید: در خواب هرچند حواس ظاهر مانعیتی ندارند، ولی یک مانع دیگری وجود دارد و آن حواس باطنی، خصوصاً خیال است که نفس را به خود مشغول میکند؛ اگر نفس این شواغل را کم کرده و به اموری استعانت کند که حواس ظاهر و باطن را سست میکنند و یا آنچنان قوی شود که از شواغل حواس منفعل نگردد، از نفس فلکی منقش شده و همانند آیینهای حوادث را منعکس مینماید (سهروردی، 1372، ج۳، ص77-80). پس در نگاهی اشراقی نیز خیال تأثیرگذار بوده و بودونبود آن نقش محوری در رؤیا و صادق و کاذب بود آن دارد.
4ـ2. حکمت متعالیه
از منظر فلاسفۀ صدرایی خواب ترک اشتغال آن چیزهایی است که نفس در حال بیداری بدانها مشغول است (طباطبائى، 1428ق، ص۴۱۷). اینکه نفس بهکارگیری حواس ظاهری را ترک کند (موسوي خمینی، 1381، ج۲، ص۳۴۲؛ صدرالمتألهين، 1361، ج۴، ص94 و ۱۰۰) و حواس ظاهری انسان تعطیل شوند (دغیم، 2004، ص۴۴۲؛ صدرالمتألهين، 1368، ج۹، ص۱۷۷)، اینکه نفس در باطن حبس شده و از ظاهر در باطن باز بماند. در ارتباط با حبس روح، این نکته باید مورد توجه قرار گیرد که مراد ایشان از روح، جوهر بخاری است که مرکبی برای قوای نفس بوده و به وسیلۀ آن قوا حرکت میکنند، این روح به وسیلۀ عروق و رگها به باطن بدن میرسد و گاهی در باطن حبس ميگردد؛ به خاطر کثرت حرکات و طلب استراحت اعضای بدن، در باطن اثر گذاشته و در چنین زمانی خواب بر فرد غلبه پیدا میکند (صدرالمتألهين، بیتا، ص۴۶۷؛ 1366، ج۲، ص۴۳۶؛ سبزواری، 1369، ج۵، ص۲۲۱-224). اساساً نیاز به خواب و وقوع آن، ناشی از ضعف نفس است که حواس ظاهری آن را به خود مشغول کرده بود (صدرالمتألهين، 1361، ج۴، ص۱۰۳).
اگر روح انسان در باطن متوقف شده و به حواس ظاهری مشغول نشده و از آنها فارغ گردد؛ همچنین اگر موانع برطرف شده و حجاب از سر راه قوای باطنیاش برداشته شود، چنانچه این اتفاق در حالت خواب رخ میدهد، آمادگی پیوستن به عالم غیب و جواهر روحانی که نقوش تمام موجودات در آن حاصل است یا پیوستن به جواهر نفسی که صور مادیات و جزئیات جسمانی در آن نقش بسته است را پیدا میکند، در اثر این اتصال نقشهای صور اشیاء موجود در آنها را خصوصاً آنهایی که مناسب با اغراض نفس بوده و برای آن مهم است، قبول کرده و در چنین شرایطی آن صور و نقوش در آیینۀ نفس آشکار میگردد (صدرالمتألهين، 1361، ج2، ص436). بر این اساس نفس در هنگام خواب میتواند به عالم عقول مجرده یا عالم مثال، متصل گردیده و نقوش صور را بپذیرد.
از منظر این دیدگاه هنگام خواب قوای باطنی انسان، مانند عقل و وهم و خیال باقی بود و انسان بر اساس آنها و غلبۀ هر یک از آنها در یکی از عوالم قرار میگیرد؛ به واسطۀ قوای باطنی جزئی، در عالم خیال و وهم قرار میگیرد، مانند خواب دیدن که در عالم صور برزخی است (دهقانى، 1388، ج3، ص471).
رؤیا دو قسم است که فارق این دو به نقشآفرینی قوۀ خیال برمیگردد. وقتی نفس انسانی به جواهر روحانی اتصال یابد، قادر خواهد بود که صور همۀ اشیاء، خصوصاً صورتهایی که با اهداف او تناسب دارند را پذیرا باشد؛ اگر این صور جزئی باشند، توسط حافظه به همان حالت و صورت خودشان در نفس باقی مانده و قوۀ متخیله در آنها تصرفی نمیکند؛ چنین خواب و رؤیایی صادقه خواهد بود (صدرالمتألهين، 1366، ص۴۳6-437)؛ اما رؤیایی که دربردارندۀ صوری باشد که نفس با هنرنمایی و شیطنت و اضطراب قوه متخیله ترسیم مینماید، این صور تنها از ایجاد نفس نشئت گرفته و اصل و منشأ دیگری ندارند. در حقیقت این صور، وجود خارج از نفس نداشته و از احوال بدن و مزاج آن نشئت میگیرند؛ در چنین وضعیتی نفس به خاطر ضعفی که دارد آمادگی اتصال به جواهر روحانی را نـدارد (صدرالمتألهين، 1375، ص۴۷۸).
این دیدگاه برای صور ساخته و حکایتشده توسط متخیله نقش مهمی را برای مزاج افراد قائل هستند؛ اگر غلبۀ مزاج با صفرا باشد، متخیله با اشیاء زرد از آن حکایت میکند؛ و اگر غلبه با گرمی باشد، اشیاء را به صورت آتش و حمام داغ حکایت مینماید؛ و چنانچه غلبه با رطوبت باشد، به صورت برف و زمستان حکایتگری ميکند و اگر غلبه با سودا باشد، اشیاء را به صورت سیاه و امور ترسناک حکایت مینماید (صدرالمتألهين، 1366، ج۲، ص۴۳۸؛ طباطبائى، 1428ق، ص۴۱8-419). علامه طباطبائي در ارتباط با صفات انسانی میفرماید: اخلاق و سجاياى انسانى در مورد اینکه انسان چه نوع تخیلی داشته باشد، بهشدت اثرگذار است. انسانی که در حالت بیداری خودش به محبت و عشق دیگری مبتلاست، و یا دوستدار عملی است، بهگونهایکه از آن غفلت نميورزد، در عالم خواب نیز همان شخص و چیز را به نظاره مینشیند. شخصی که به لحاظ نفس ضعیف است، مثلاً همیشه دچار ترس و وحشت میشود ـ بهگونهایکه با شنیدن صدای ناگهانی، خیالات متعدد میکند ـ مشاهداتش نیز در عالم خواب از همین سنخ است. از منظر علامه طباطبائي، خشم و عداوت و عجب و تكبر و طمع و امثال اينها نیز انسان را به تخیل صور مناسب با خودشان وامیدارند. علامه قائل است کمتر کسی را میتوان یافت که سجاياى اخلاقى بر طبيعتش غالب نباشد، بر این اساس اغلب رؤياها و خوابها را از تخيلات نفسانى میدانند (طباطبائي، 1374، ج11، ص368؛ شمس، 1384، ج1، ص648-649). دخالت قوۀ متخیله در مبحث تعبیر نیز مورد بحث واقع شده است، با این بیان که چنانچه حکایتگری قوۀ متخیله بهصورت متناسب انجام شده باشد، تعبیر آن بهراحتی صورت ميگیرد و گاه نیاز به تعبیر ندارد، ولی چنانچه محاکات مناسب نباشد، تعبیرش دشوار و در بعضی از مواقع ممکن نخواهد بود؛ اما اگر در خواب، نفس توسط قوۀ متخیله صورتی را خلق کند که واقعیتی ندارد ـ یعنی ایجاد این صورت با هنرنمایی قوه متحیله انجام ميشود ـ چنین صورتهایی قابل تعبیر نیستند (صدرالمتألهين، 1366، ج۲، ص۴۳۵).
چنانکه از عبارات فلاسفه به دست میآید تجربۀ رؤیا، اولاً زمان تعطیل حواس اتفاق میافتد و ثانیاً قوۀ خیال نقش محوری دارد؛ یعنی بر اساس آن رؤیاها به دو قسم صادقه و کاذبه تقسیم میشوند. صادقه، یعنی اینکه انسان با تصاویر و صحنههایی روبهرو میشود که واقعیتی از عالم غیب هستند و کاذبه، یعنی صحنهها و مشاهدات فرد صرفاً محصول خیال و نفس او بوده و حظی از واقعیت خارج از نفس او نداشته باشند. البته برخی محصول ساختهشدۀ خیال و متخیله و برخی نشئتگرفته از زمان بیداری بوده که توسط خیال مورد بازبینی قرار میگیرد. بر این اساس، میتوان ویژگیهای زیر را برای آن برشمرد:
3. ویژگیهای تجربۀ رؤیا
ـ کاهش توجه نفس به بدن و درنتیجه کاهش شدید ارتباط میان این دو: در تجربۀ رؤیا ارتباط نفس فرد تجربهکننده با بدن مادی او بهشدت کاهش مييابد.
ـ برگشت دوباره نفس به بدن: در تجربۀ رؤیا هرچند نفس توجه خود به بدن را تا حد زیادی کاهش میدهد، اما بعد از مدتی دوباره با بدن مادی ارتباط برقرار کرده و به زندگی طبیعی خود تا فرا رسیدن مرگ حتمی ادامه ميدهد.
ـ عدم دخالت بدن مادی: با توجه به اینکه تجربۀ رؤیا هنگام کاهش شدید ارتباط نفس با بدن مادی اتفاق میافتد، پس بدن مادی در وقوع چنین تجربیاتی نقشی ندارند.
ـ عدم فعالیت حواس ظاهری بدنی / فعالیت حواس باطنی و خیال: با توجه به اینکه تجربۀ رؤیا هنگام از کار افتادن حواس ظاهری مادی جسمانی اتفاق میافتد، چنین تجربیاتی نمیتواند توسط حواس پنجگانه ظاهری بدنی تحقق یابند. باید گفت چنین تجاربی توسط حواس و قوای باطنی و خیال حاصل ميشوند.
ـ کثرت در متعلق تجربه (کثرتگرایی، نه وحدتگرایی در متعلق تجربه): در تجربۀ رؤیا، تجارب فرد از طرفی گاه ناظر به عالم ماده است، گاه ناظر به امور خیالی طول زندگی، گاه ناظر به امور ساختگی دستگاه خیال، گاه ناظر به موجودات عالم غیب است. بر این اساس در این تجارب با نگاه کثرتگرایانه مواجه هستیم، نه نگاه وحدتگرایانه.
ـ تجربۀ رؤیا آگاهانه است؛ یعنی دربردارندۀ آگاهی برای افراد بوده که از راههای غیرمتعارف و بعضاً متعالی به دست ميآيند.
ـ بینیازی از انجام اعمال خاص: صاحبان تجربۀ رؤیا برای داشتن چنین تجاربی لازم نیست راهی بپیمایند یا زحمت سلوکی را بر خود تحمیل کنند.
ـ تأثیر پیشداشتههای فرد در تجربۀ رؤیا: پیشداشتههای فرد مانند حب و بغض، باورها، احساسات، فکر و... در نوع و کیفیت تجربه فرد تأثیر دارد.
ـ برخورداری از بدن غیرمادی: عموماً افرادی که تجربۀ رؤیا را داشتهاند، از داشتن بدن غیرمادی خود سخن به میان آورده و قائلاند در نبود بدن مادی، از بدن غیرمادی خود بهره بردهاند.
ـ متمایز و فراتر از مفاهیم و استدلال و فکر: تجربۀ رؤیا از راه استدلال، فکر و مفاهیم برای شخص تحقق نميیابند. درواقع آنچه شخص در تجربۀ رؤیا تجربه میکند یک استدلال یا سرکار داشتن با تعدادی مفاهیم و... نیست، بلکه او بهطور مستقیم با اموری روبهرو شده و به مشاهده آنها میپردازد.
ـ منحصربهفرد و شخصی هستند؛ چون این تجربیات درونی و باطنی بوده و محصول نفس و قوای فرد و رابطۀ او با عالم غیب است، هر فردی تجربۀ رؤیا خودش را خواهد داشت.
ـ وجود خارجی داشتن یا نداشتن متعلق تجربه در تجربۀ رؤیا: در تجربۀ رؤیا گاه متعلق تجربه شده، وجود خارجی داشته و گاه از چنین موجودیتی برخوردار نميباشد.
4. تجربیات نزدیک به مرگ
بعد از بررسی تجربۀ رؤیا از منظر فیلسوفان مسلمان، به تبیین تجربیات نزدیک به مرگ از این منظر میپردازیم تا بتوانیم ویژگیهای این تجارب را کشف کرده و با قرار دادن آنها در ترازوی تجربیات رؤیا، به حقیقت تجربیات نزدیک به مرگ آگاهی پیدا کنیم. فیلسوفان مسلمان چگونه تجربیات نزدیک به مرگ را تبیین میکنند. فیلسوفان مسلمان به عالم باطن، نفس غیرمادی، قوای باطنی، بهخصوص خیال باور دارند که این عقاید در چیستی تجربیات از این منظر نقش اساسی دارد.
1ـ4. عوالم هستی
فلاسفۀ اسلامی با توجه به ویژگیهای عالم مجرد و باطنی، همانند غیرمادی بودن، خالی از زمان و مکان مادی بودن، با حواس باطنی درک شدن از سويي و وجود چنین ویژگیهایی در تجارب نزدیک به مرگ از سوي دیگر، معتقدند این تجارب در عالم باطن رخ دادهاند.
الف) غیرمادی بودن تجربیات نزدیک به مرگ: در گزارش آمده است: من هفده ساله بودم و با برادرم در یک شهربازی کار ميکردیم. یک روز بعد از ظهر تصمیم گرفتیم به شنا برویم و تعداد کمی از جوانان دیگر هم با ما وارد شدند. یک نفر گفت: بیا از دریاچه شنا کنیم. من بارها این کار را انجام داده بودم، اما آن روز به دلایلی، تقریباً در وسط دریاچه پایین رفتم. بعد بهتنهایی در فضا با وجود اینکه ثابت بودم، اما در همان سطح ماندم، بدنم را در آب در حدود سه یا چهار فوتی دیدم که بالا و پایین میپرید. بدنم را از پشت و کمی به سمت راست نگاه کردم. حتی زمانی که خارج از بدنم بودم، هنوز احساس میکردم که یک فرم کامل بدن دارم. احساسی داشتم که تقریباً غیرقابل وصف است. احساس کردم مثل یک پر است (Moody, 2001, p.32).
ب) خالی از زمان و مکان مادی بودن تجربیات نزدیک به مرگ: اطرافم سیاهی مطلق بود. میخواهم بگویم که احساس میکردم در زمان و مکان بسیار بسیار سریع حرکت میکنم. من از طریق یک تونل سفر ميکردم شبیه تونل نبود (Zaleski, 1987, p.122). گزارشگر دیگری ميآورد: هم زمان و هم فضا در زمین بهطور کامل متوقف شدند. همزمان، «زمان و مکان» در سوی دیگر کاملاً زنده، مشهود و واقعی بود. بله، زمانی که در نور بودم، آنطور که اینجا روی زمین میدانم، هیچ حسی از زمان نداشتم. بهعبارتدیگر، هیچ حسی از ماهیت سریالی زمان... گذشته، حال یا آینده وجود ندارد. همۀ زمانها (گذشته، حال و آینده) در هر لحظه از زمان، درحاليکه من در نور بودم تجربه ميشد (Long and Perry, 2010, p.18).
ج) درک تجربیات نزدیک به مرگ با حواس باطنی: گزارشگری میگوید: من یک حمله قلبی داشتم و خودم را در یک خلأ سیاه دیدم و میدانستم که بدن فیزیکی خود را پشت سر گذاشتهام و من فقط ادامه دادم، با سر خوردن و حرکت سریع، و در مقابل من، در دور، می توانستم مه خاکستری را ببینم، و به سمت آن عجله داشتم... و هرچه به آن نزدیکتر ميشدم، میتوانستم آن را ببینم. فراتر از مه، میتوانستم آدمها را ببینم، و شکلهایشان درست مثل روی زمین بود، و همچنین میتوانستم چیزی را ببینم که میتوان آن را بهعنوان ساختمان در نظر گرفت... وقتی نزدیکتر شدم، مطمئن شدم که داشتم از آن مه عبور میکردم (1997, p.457، Valarino). درواقع چنین ادراکاتی از هنرنماییهای قوۀ خیال نفس است؛ زیرا عضو فعال و مدرک این عالم قوۀ خیال بوده و با کمک آن صور موجود در این عالم قابل درک ميباشد (کربن، 1374، ص21).
2ـ4. ساحت نفسانی
فلاسفۀ اسلامی با توجه به ساحت روحانی و جسمانی انسان و ویژگیهای آنها از سويي و کیفیت وقوع تجربیات نزدیک به مرگ از سوي دیگر، معتقدند این تجربیات در ساحت نفسانی انسان رخ میدهند.
از منظر فلسفی نفس انسان بدن را تدبیر میکند و هر مقدار متوجه بدن مادی شود، از حقیقت غیرمادی خود فاصله میگیرد و هر مقدار توجه تدبیری خود را به بدن کاهش دهد، پای در عالم باطن میگذارد. چنین کاهش توجهی در تجربههای نزدیک به مرگ اتفاق میافتد. مودی در پاسخ به سؤال خانم مسنی که از او سؤال کرد که آیا تجربهگران واقعاً میمیرند، گفت: چون مرگ بهصورت برگشتناپذیر تعریف شده است، و از سوي دیگر، همۀ تجربهگران از مرگ برگشتهاند، پس هرگز واقعاً نمردهاند، هرچند به مرگ خیلی نزدیک هستند (Moody, 1989, p.45). این بدین معناست که شدت کاهش توجه در این تجارب به حدی است که زمزمۀ مرگ به میان میآید، که خود بیانگر نهایت قطع توجه است (Van Lommel, 2010, p.21). سرجان اکلس عصبشناس معروف که محقق در زمینۀ هشیاری است، ميگوید، چارهای نداریم، جز اینکه قبول کنیم موجودی هستیم که با روح خود به دنیای معنوی تعلق داشته و با جسم خود به عالم ماده و دنیا تعلق داریم (Eccles ,1991, p.241). تجربهگری اینگونه میگوید: غروب جمعه بود که من مُردم... من از نظر بالینی مُرده بودم... آنوقت بود که «نور» را تجربه کردم؛ میتوانم به شما بگویم که عشق، آرامش، قدرت و گرما را از نور احساس کردم (Abraham Varghese and Moody, 2009, p.52). همچنین در گزارشی آمده است: بعد از چند روزی که در رختخواب بودم، هوشیاری خود را از دست دادم و خودم را تجربه کردم که در یک تونل طولانی کشیده شدم، که در انتهای آن یک نور سفید بسیار روشن بود (Corazza, 2008, p.27). بر این اساس میتوان گفت آن هنگام که تجربهگران نزدیک به مرگ از بدن مادی خود فاصله گرفتهاند، توانستهاند تجارب خاص نزدیک به مرگ داشته باشند. درواقع باید گفت این تجربیات با ساحت نفسانی انسان ارتباط دارند.
3ـ4. قوۀ خیال
برای درک امور مربوط به عالم غیرمادی، استفاده از قوای ظاهری ممکن نیست. نفس برای انجام مرتبط با عالم غیرمادی از قوۀ خیال استفاده میکند (ملکشاهی، 1392، ص103). همانگونه که در قسمت قوۀ خیال بیان شد، قوۀ خیال دارای ویژگیهای خاص، همانند محل دخالتهای شیطانی بودن، خلاق و صورتساز بودن، محل صورتهای حسی بودن، پل ارتباطی با عالم باطن بودن میباشد که در تحلیل ادراکات، باید مورد توجه قرار گیرد.
در بررسی مشاهدات و تجربیات افراد از منظر دستگاه خیال، احتمالات مختلفی مطرح میشود. این مشاهدات میتوانند به یادآوری تجارب پیشین فرد در طول زندگیاش مربوط باشند که در چنین موقعیتی، قوۀ خیال آنها را بازبینی و بازپخش میکند (Williams, 2002, p.55; Sabom, 1982, p.74; Moody, 2001, p.66). نمونهای بارز از این قبیل، تجارب افرادی است که از مشاهدۀ حوادث زندگی خود صحبت کرده و میگویند: «تمام رویدادهای زندگیام را یکباره دیدم» (Blackmore, 2004, p.183; Moody, 2001, p.60). بهعنوان نمونه، فردی در گزارشی از تجربیاتش بیان کرده است: «تکتک رویدادهای 22 سال زندگیام در قالب یک مرور سهبعدی فوری، روشنایی هر ثانیه از آن سالها با جزئیات شگفتانگیز، به صورت لحظهای در برابر من نمایان شد» (Ring, 1980, p.44). همچنین ممکن است این مشاهدات و تصاویر ناشی از القائات شیطانی باشند (Greyson, 2006, p.408)، یا بهطورکلی نتیجهای از خیال فرد تلقی شوند (John Martin and Benjamin , 2016, p.35). بهعنوان مثال، مردی 50 ساله گزارش کرده که کشتیهای بادبانی زیبا را در حال حرکت بر روی سقف اتاقش مشاهده کرده است (اوسیس و هارالدسون، 1375، ص173). بااینحال، احتمال دارد فرد واقعاً به عالم مثال منفصل وارد شده و مشاهدات حقیقی داشته باشد، مشابه آنچه در رؤیاهای صادقه تجربه میشود. هرچند تشخیص اینکه کدامیک از تجارب ناشی از عالم مثال منفصل و کدامیک خیالی، شیطانی یا یادآوریهای ذهنی هستند، کار دشواری میباشد، همانند تجارب رؤیا متخصص خود را طلب مينمايد.
5. تجربۀ نزدیک به مرگ از منظر تجربۀ رؤیا
بعد از اینکه تجربیات رؤیا و نزدیک به مرگ را تبیین کردیم، نوبت آن رسیده به حقیقت تجربیات نزدیک به مرگ با تکیه به تجربۀ رؤیا نظر دوبارهای بیندازیم.
الف) در تجربۀ نزدیک مرگ، همانند تجربۀ رویا نفس از توجه و تدبیر حواس ظاهری منصرف میشود و به حواس باطنی و تدبیر آنها میپردازد.
ب) در تجربۀ نزدیک به مرگ، همانند تجربۀ رویا قوای باطنی سلطه پیدا کرده و رابطۀ نفس با قوای ظاهری بهشدت کاهش پیدا میکند.
ج) در تجربۀ نزدیک مرگ، همانند تجربۀ رویا فرد وارد عالم باطنی ميشود. در این حالت، حجاب از سر راه مشاعر برداشته میشود. با سلطۀ قوۀ خیال نفس، شخص دریافت متناسب با عالم باطن دارد.
د) در تجربۀ نزدیک مرگ، همانند تجربۀ رویا ارتباط نفس با بدن کاهش پیدا ميکند.
هـ .) تجربۀ نزدیک مرگ، همانند تجربۀ رؤیا اختیاری نیست و تحت ارادۀ صاحبان آن تحقق نميیابند.
و) تجربۀ نزدیک مرگ، همانند تجربۀ رویا میتواند غیرواقعی باشد. چون این تجارب یا حاصل ارتباط نفس با عوالم بالاست یا حاصل شیطنتهای قوۀ خیال است و یا متأثر از وضعیت مزاجی افراد است.
ز) تجربۀ نزدیک مرگ، همانند تجربۀ رؤیا شخصی است، بهاینمعنا که هر شخصی تجربۀ خود را دارد. هر فردی بخواهد این تجربه را داشته باشد، باید در شرایط آن قرار گیرد.
ح) تجربۀ نزدیک مرگ، همانند تجربۀ رؤیا آگاهانه است. افراد در این تجارب، معرفتهای غیرمتعارف کسب میکنند.
ط) تجربۀ نزدیک مرگ، همانند تجربۀ رؤیا به تلاش، کوشش و ریاضت احتیاج ندارد، فرد بدون تلاش وارد عالم باطن شده و گاه از فضای نفس خودش عبور میکند و وارد عوالم حقیقی میشود. بنابراین همانگونه که رؤیاهای صادقه داریم، در تجارب نزدیک به مرگ نیز تجربهگر ممکن است، وارد عالم حقیقی باطنی شده و حقایقی را ببیند و بنابراین تجربۀ نزدیک به مرگ صادقه نیز خواهیم داشت.
ی) در تجربۀ نزدیک مرگ، همانند تجربۀ رؤیا فرد بعد از تجربه دوباره به زندگی برمیگردد.
ک) تجربۀ نزدیک مرگ، همانند تجربۀ رؤیا متفاوت از مفاهیم و استدلالهای عقلی است.
نتيجهگيري
بر اساس تحلیل و تبیینی که صورت گرفت، به این نتیجه رهنمود میشویم که تجربیات نزدیک به مرگ و رؤیا دارای حقیقت و وجود نزدیک هستند، بهگونهایکه میتوان گفت: تجربیات نزدیک به مرگ، شبهالرؤیا میباشند. بر پایۀ مبانی رؤیاشناسی و تحلیل فلاسفۀ اسلامی از آن، که قوۀ خیال و متخیله در این دو تجربۀ انسانی نقش اساسی و تعیینکننده را ایفا میکند، گاه صورتهای گذشته (تجارب بیداری) در تجارب رؤیا و (NDE) مورد بازبینی قرار میگیرد و گاه فرد تجربهگر با مشاهدات ساختگی روبهرو میشود که بر اساس مزاج یا اغراض و آرزوهای نفس، وجود یافتهاند، بهگونهایکه در خارج از نفس مصداقی ندارند و گاه بر اثر اتصال فرد به حقایق عالم مجرد با نقوش کلی حاصل از اتصال به عالم علوی که بهصورت جزئی و تمثلی ترسیم و منعکس شدهاند، مواجه میگردد. به همین دلیل: الف) ازآنجاکه تجربۀ رؤیا به دو قسم صادقه و کاذبه تقسیم میشود و به رؤیاهای کاذبه اهمیتی داده نمیشود، لازم است تجربیات نزدیک به مرگ نیز به همین منوال دستهبندی شوند. تجربۀ نزدیک به مرگ صادقه حالتی است که نفس از قیود خیالات ساخته و پرداختۀ خود رها میشود. در مقابل تجربۀ نزدیک به مرگ کاذبه آن تجربهای است که فرد اسیر نفس و امور نفسانی شده و با ادراکات بازتابی یا ساختگی یا شیطانی و یا مزاجی روبهرو میگردد. این مشاهدات، هرچند برای فرد آگاهانه و فراتر از استدلال است، اما در خارج از ساحت نفس او، وجود عینی ندارد و صرفاً تولید نفس خود اوست. ب) همچنین همانگونه که در تجربۀ رؤیا فرد برای رفتن به عالم واقعی غیرمادی و داشتن تجارب رؤیایی صادقه نیازی به تلاش و سیر و سلوک ندارد، نباید در تجارب نزدیک به مرگ نیز چنین توقعی داشت و این تجارب را به افراد خاص اختصاص داد و تجارب افراد غیرسلوکی را در آغاز راه کنار گذاشت.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله (1315). رسالهای در روانشناسی. تصحیح، تحشیه و مقدمه محمود شهابی. تهران: خیام.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله (1381). الإشارات و التنبیهات. قم: بوستان کتاب.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله (1383). دانشنامه علائی (طبیعیات). همدان: دانشگاه بوعلی سینا.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله (1405ق). الشفاء (الطبیعیات). قم: کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی.
- اشکوری، محمد بن علی (1378). محبوب القلوب. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
- اوسیس، کارلیس و هارالدسون، ارلاندور (1375). از مرگ بازگشتگان. ترجمۀ بهنام جمالیان. تهران: بیجا.
- جهامی، جیرار (2006م). الموسوعة الجامعة لمصطلحات الفکر العربی و الإسلامی (تحلیل و نقد). بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
- دغیم، سمیح (2004م). موسوعة مصطلحات صدرالدین الشیرازی. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
- دهقانى، محسن (1388). فروغ حکمت؛ ترجمه و شرح نهایة الحکمة علامه سیدمحمدحسین طباطبائى. قم: بوستان کتاب.
- رضانژاد، غلامحسین (1387). مشاهد الألوهیة. قم: آیت اشراق.
- سبزواری، ملاهادی (1369). شرح المنظومه. تعلیقۀ حسن حسنزاده آملی. تهران: ناب.
- سهروردی، شهابالدین (1372). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- شمس، مرادعلى (1384). با علامه در المیزان از منظر پرسش و پاسخ. قم: اسوه.
- صدرالمتألهین (1361). تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار.
- صدرالمتألهین (1363). مفاتیح الغیب. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگى.
- صدرالمتألهین (1366). شرح اصول الکافی. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- صدرالمتألهین (1368). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. قم: مکتبة المصطفوی.
- صدرالمتألهین (1375). شواهد الربوبیه. تهران: حکمت.
- صدرالمتألهین (بیتا). المبدأ و المعاد. بیجا: بینا.
- طباطبائى، سیدمحمدحسین (1374). تفسیر المیزان. ترجمۀ سیدمحمدباقر موسوی همدانی. قم: جامعۀ مدرسین.
- طباطبائى، سیدمحمدحسین (1428ق). رسالة المنامات و النبوّات. قم: باقیات.
- عبودیت، عبدالرسول (1388). درآمدی به نظام حکمت صدرائی. قم و تهران: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) و سمت.
- غفاری، سیدمحمدخالد (1380). فرهنگ اصطلاحات آثار شیخ اشراق شهابالدین سهروردی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- فارابی، محمد بن محمد (1381). شرح فصوص (للغازانی) (فصوص الحکمة و شرحه). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
- فارابی، محمد بن محمد (1995م). آراء أهل المدینة الفاضلة. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
- فاضل تونی، محمدحسین (1386). تعلیقه بر شرح فصوص الحکم. قم: مطبوعات دینی.
- فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (1380). اللوامع الإلهیة فی المباحث الکلامیة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
- قطبالدین رازی، محمد بن محمد (1403ق). شرح الإشارات و التنبیهات للطوسی (مع المحاکمات). قم: دفتر نشر الکتاب.
- کربن، هانری (1374). ارض ملکوت. ترجمة سیدضیاءالدین دهشیری. تهران: طهوری.
- کندی، یعقوب بن اسحاق (1387). مجموعه رسائل فلسفی کندی. تهران: علمی و فرهنگی.
- مصلح، جواد (1385). إیضاح المقاصد فی حل معضلات کتاب الشواهد. تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
- ملکشاهی، حسن (1392). ترجمه اشارات و تنبیهات. تهران: سروش.
- مودی، ریموند (1373). نور آنسوی. ترجمۀ حسین جلیلیان. تهران: جمال الحق.
- موسوی خمینی، سیدروحالله (1381). تقریرات فلسفه امام خمینی. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
- موسوی خمینی، سیدروحالله (بیتا). شرح چهل حدیث. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
- وولف، دیوید (1386). روانشناسی دین. تهران: رشد.
- الهی قمشهای، مهدی (1363). حکمت الهی عام و خاص. تهران: اسلامی.
Copyright © 2026 The Author(s). This article is published under the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.















