نقد و بررسی حقیقت کیستی انسان از منظر سهروردی و ملاصدرا
Article data in English (انگلیسی)
نقد و بررسی حقیقت کیستی انسان از منظر سهروردی و ملاصدرا
علي مؤيدي / دکتراي فلسفه و کلام اسلامي دانشگاه مفيد moayedi91@yahoo.com
دريافت: 21/02/1404 - پذيرش: 12/09/1404
چکيده
«کیستی» (Whoness) قلمرو وجه تمایز فرد انسانی از افراد دیگر است و پاسخ به پرسش از کیستی، به «خودشناسی» میانجامد. در این پژوهش، ما با گذر از «انسانشناسی» که ناظر به نوع انسانی است، به محدودة «خودشناسی» که ناظر به فرد انسانی است داخل ميشویم و در پی الگویی فلسفی میرویم که بر اساس آن، بتوان کیستیِ افراد را شناخت. در این میان، ابتدا آراء دو تن از فیلسوفان مسلمان، یعنی سهروردی و ملاصدرا را بررسی خواهیم کرد تا زمینة بحث روشن گردد و تمایز رأی ما با آن دو فیلسوف مشخص شود. سپس، رأی مقبول خود دربارة خودشناسی که مشتمل بر مقومات کیستی است را پیش مینهیم که به نظر میرسد نسبت به آراء دو فیلسوف مذکور از مزایایی چون «عموميتپذیری» برخوردار است.
کليدواژهها: کیستی، انسان، سهروردی، ملاصدرا، نفس.
مقدمه
از باب مقدمه، در ابتدا باید بگوییم که مرادمان از تعبیر «کیستی» (Whoness) چیست؟ به نظر میرسد مباحثی که فیلسوفان مسلمان دربارة «انسانشناسی فلسفی» مطرح کردهاند غالباً ذیل دو عنوان «هستی» و «چیستی» قرار دارد. درواقع فیلسوفان مسلمان در انسانشناسی فلسفیشان که اغلب در مباحثی با عنوان «نفس» جلوهگر است، پس از اثبات هستیِ انسان به چیستی او پرداختهاند و تعریفی از انسان به دست دادهاند که ناظر به «نوع» است؛ زیرا آنچه در پاسخ به چیستی عرضه میشود، همانا «تعریف» است و تعریف از جنس و فصل تشکیل یافته که اجزای نوعاند. اما آنچه افراد مختلف را تحت عنوان یک نوع قرار میدهد، وجوه اشتراک آنهاست و آنچه افراد نوع را از یکدیگر جدا میکند، وجوه امتیاز آنهاست. با عنایت بدین مطلب، میتوان گفت که پرسش از «کیستی» پرسش از وجوه امتیاز افراد است. به دیگر سخن، کسی که در پی کیستیِ موجود (الف) است، درواقع در پی وجوه تمایز موجود (الف) از دیگر افراد نوع است؛ وجوه تمایزی که در مواجهة حضوری با «خود» ریشه دارد. بهعبارتی، در چنین مبحثی، به نحو فلسفی ميتوان بررسی کرد که شخص (فرد) در حین مواجهه با خود، بهطورخاص، چه ميیابد و چگونه میتوان آن را تحلیل و توصیف کرد. با اینکه بحث از کیستی در فلسفة اسلامی تحت عنوان مجزایی سامان نیافته است، بااینحال میتوان از این مفهوم در آثار فیلسوفانی چون سهروردی و صدرالمتألهين سراغ گرفت. ما در این پژوهش، ابتدا به سراغ آراء سهروردی و سپس صدرالمتألهين ميرویم و نشان میدهیم که از سویی، در آثار آن دو، «ادراک» در انسان هویتساز است. از سوی دیگر، بیان خواهیم کرد که از منظر سهروردی، تصرف نفس در بدن نیز هویتساز است، اما از امور ذاتی انسان نیست، بلکه از امور عارضی است. همچنین نشان خواهیم داد که از منظر صدرالمتألهين، بدن در ابتدای مسیر تکاملی با نفس یکی است و این مطلب تعینبخش کیستی انسان است. ما در این پژوهش، ابتدا با روش تحلیل متن به سراغ آراء دو فیلسوف مذکور میرویم، سپس، رأی خود را در اینباره ابراز ميداریم و در آن با روش حضوری به مواجهه با خود میرویم و آنچه مییابیم را تحلیل میکنیم تا از این طریق به روش و نتیجة تازهای در خودشناسی راه یابیم.
بر اساس جستوجوي نگارنده، هيچ اثري با عنوان مقاله نگاشته نشده است. بااینحال، مقالهای تحت عنوان «من و معیار تشخیص آن از غیر از منظر سهروردی، ملاصدرا و دکارت» (غريبي و همکاران، 1400) نگاشته شده است که از حیث عنوان به مقاله نزدیک است، اما از حیث محتوا، با مقاله تفاوتهای فراوانی دارد. یکی از تفاوتهای مهم این مقاله این است که مطالبی که نویسندگان آن بیان کردهاند، غالباً ناظر به «انسانشناسی» و «نفسشناسی» در کلام سهروردی و صدرالمتألهين است، آنچه ما در اینجا بدان پرداختهایم، ناظر به «خودشناسی» در کلام آن دو فیلسوف است. درواقع آنچه مدنظر در این پژوهش است، وجوه فلسفی امتیاز فرد از افراد دیگر است که در آن مقاله بدان اشاره نشده است. همچنین، در فضای فلسفة اسلامی، برخی متأخران به مسئلۀ «کیستی» اشاره کردهاند؛ مثلاً علامه حسنزاده آملی در جایی از کتاب دروس معرفت نفس، ما را با پرسش از «کیستی» مواجه کرده است (ر.ک. حسنزاده آملی، 1385، ص20). یا آيتالله جوادی آملی در کتاب تفسیر انسان به انسان، به «خودشناسی فلسفی» و «شناخت هویت» اشاره کرده است (ر.ک. جوادی آملی، 1385، ص25 و 27). بااینحال، بحث مبسوطی در اینباره شکل نگرفته است.
1. مفهوم کیستی
واژة «کیستی» برخاسته از ترکیب واژة «کی»، «است» و «یای مصدرساز» است. آنچه در این ترکیب نقش محوری دارد همانا واژة «کی» است که بنیاد مفهوم ترکیب را ميسازد. واژة «کی» به «است» رابطی اضافه شده است تا آن را به شکل «محمولی» درآورد و بدان معناي تازهای بخشد و پس از آن، «یای مصدرساز» آمده است تا ترکیب «کی» و «است» را معنای اسمی بدهد تا آن را بهسادگی در جای اسم بنشانیم و دربارهاش سخن بگوییم. با این اوصاف، نقش «است» و «یای مصدرساز» چندان دارای اهمیت نیست؛ زیرا هر دو ما را یاری میدهند تا از «کی» چونان اسم سخن بگوییم. بنابراین، اگر بتوان مفهوم واژة «کی» را شناخت، میتوان به شناخت مفهوم ترکیب مذکور بار یافت.
اما واژة «کی / که» به چه معناست؟ چنانکه در لغتنامة دهخدا (دهخدا، 1373، مادة «کی») آمده است، این واژه «ادات استفهام» یا «ضمیر استفهامی» است و استفاده از آن بدان معناست که گوینده در پی طرح پرسشی است. اما پرسش از چه چیزی؟ ناگفته پیداست که گوینده، آن هنگام که «کی» را به «است» اضافه میکند، در پی شناخت «کسی» است. مثلاً زمانی که عزم آن دارد که «علی» را که یکی از افراد انسان است، بشناسد از ادات مذکور بهره میجوید و ميپرسد: «علی کیست؟» این مطلب بهظاهر ساده، با قدری موشکافی ممکن است که ما را با دستاوردهای ژرفی روبهرو کند. اینک ميتوان پرسید که گویندة پرسش مذکور دقیقاً در پی چیست؟ پیش از آنکه به پرسش مذکور بپردازیم، شایسته است که اشاره کنیم که یکی از ویژگیهای استفهام با «کی» این است که این ادات صرفاً برای افراد / اشخاص عاقل [ذویالعقول] به کار میرود. چنانکه سهروردی در جایی میگوید: «مطلب "من" الشيء و يطلب به خصوص ما عرف أنّه عاقل لذاته» (سهروردی، 1372، ج2، ص46)، و قطبالدین شیرازی در شرح آن میگوید: «... لاختصاص "من" بأولي العقل؛ و يجاب بأنّه زيد و نحوه» (شیرازی، 1392، ج1، ص193). ازاينرو برای هر موجودی «قوة عقل» را اثبات کنیم، پرسش از «کی» دربارهاش صادق است، اما آنچه در این پژوهش مورد نظر است، همانا «انسان» است که یکی از «ذویالعقول» بهشمار میرود. نکتهای که یادآورياش لازم است، این است که پرسش از «من» در کلام این فیلسوفان همان پرسش از «کی» است. در مبحث نقد و نظر، به سؤال از «من» و ارتباط آن با «کیستی» بیشتر خواهیم پرداخت.
مطلب دیگر اینکه کسی که پرسش از «کی» را مطرح میکند، همواره در پی به دست آوردن علمی جزئی است. قطبالدین شیرازی در اینباره میگوید: «و كلّها [مطلب مَن] مطالب جزئيّة، تنزل عن أن تعدّ في الأمّهات، لأنّها تطلب علوما جزئيّة» (شیرازی، 1392، ج1، ص193).
عنایت به اين دو مطلب ما را به مفهوم کیستی نزدیک کرده و یاریمان میدهد تا مفهوم آن را روشن کنیم. اینک از این دو مطلب یاری میگیریم و دوباره پرسشمان را مطرح ميکنیم: «کسی که پرسش از کیستی یک فرد / شخص را مطرح میکند، دقیقاً در پی چیست؟» به نظر ميرسد، کسی که دربارة یکی از افراد ذویالعقل این پرسش را مطرح میکند، درواقع در پی وجه امتیاز آن فرد بهخصوص در قبال افراد دیگری است که ذیل مفهومی کلی [مفهومِ نوع] قرار میگیرند. بهتعبیردیگر، پرسش از کیستی، پرسش از مابهالإمتیاز یک فرد بهخصوص در قبال افراد دیگر است. در اینجا پرسشگر در پی این مطلب است که چه چیزی «علی» را از دیگر افراد انسان جدا کرده است. اگر به مطلبی که پیشتر دربارة جزئی بودن علم به کیستی اشاره شد، بازگردیم، درمییابیم که نیل به چنین پاسخی ثمرة منطقی یا لازمة منطقی آن است. چنانکه گفتیم، پرسش از کیستی، پرسشی است که بر مدار مفاهیم جزئی میچرخد و علم جزئی به بار میآورد. این مطلب بدان معناست که محدودة پرسش از کیستی، محدودهای است که صرفاً یک مصداق / فرد را شامل میشود. اما چگونه ميتوان صرفاً متوجه یک فرد بود؟ در پاسخ ميتوان گفت: زمانی ميتوان متوجه یک فرد بود که وجوه امتیاز فرد مذکور از افراد دیگر را مورد نظر قرار دهیم و بدینسبب مرز محکمی میان آن فرد با افراد دیگر ایجاد کنیم. بهتعبیردیگر، آنچه جزئیت یک فرد را تأمین ميکند همانا ویژگيهایی است که مرز آن فرد را از دیگر افراد جدا کرده است. بنابراین، پرسش از کیستی که پرسش از فرد جزئی است، متوجه «مابهالامتیاز» فرد مذکور از افراد دیگر است.
با عنایت بدین مطلب میتوان گفت که پرسشگری که از کیستی «علی» سؤال میکند، درواقع در پی وجه امتیازی است که «علی» را از افراد دیگری چون «حسن» و «حسین» و... جدا میکند. اما پاسخ بدین پرسش در محاورات عموم مردم پیچیدگی چندانی ندارد و با بیان اموری چون نام پدر «علی»، حرفة «علی» یا... سامان مییابد. برخی فیلسوفان مسلمان پاسخ به کیستی را در چنین اموری جُستهاند (اخوان الصفا، 1412ق، ج1، ص265). درواقع به نظر میرسد که آنچه با عنوان «کیستی» از آن تعبیر میکنیم در کلام برخی فیلسوفان سلف، با تعبیر «مطلب من» بازتابیده است که در پاسخ بدان، از اموری همچون «نام» و... سخن گفتهاند. اما باید دانست که چنین اموری از اعتباریات بوده و از مدار بحث فلسفی خارجاند. چگونه ميتوان پذیرفت که شناخت کیستی یک فرد از حیث فلسفی وابسته به شناخت «نام» اوست؟ آیا اگر آن فرد را بهجای «علی»، «محمّد» مینامیدند، کیستی فلسفیاش متمایز از چیزی بود که امروز هست؟ به نظر میرسد که اگر فیلسوفانه به «کیستی انسان» بنگریم، در جستوجوی اموری برميخیزیم که وجوداً یا حقیقتاً مابهالامتیاز افراد انساناند و نه اعتباراً. حتی اگر تفاوت نامها و حرفهها برخاسته از تفاوت وجودی افراد باشد، باید به سراغ بنیادها رفت و آنها را به نحو فلسفی تبیین کرد. ازاينرو باید دید که این پرسش را چگونه ميتوان رنگوبوی فلسفی داد؟ به نظر میرسد که اگر کیستی را به حیطة احکام وجود ببریم، ميتوانیم دربارهاش بحثی فلسفی را سامان دهیم. چگونه این امر میسر است؟ چنانکه گفتیم، پرسش از کیستی، همانا پرسش از وجه امتیاز فرد ذوالعقل است. با عنایت به اینکه پژوهش ما حول محور «انسان» میچرخد، میتوان گفت که پرسش از کیستی در انسانشناسی فلسفی به این پرسش بازمیگردد که افراد انسان از حیث وجودی چه وجه امتیازی دارند؟ بهتعبیردیگر، چه چیزی باعث میشود که وجود «علی» را بهعنوان یکی از افراد انسان، از وجود «حسن» جدا کنیم؟ پاسخ بدین پرسش ما را رهنمون میشود که کیستی فرد را از حیث فلسفی تبیین کنیم و ساماندهندة بحثی باشیم که بهتر است آن را «خودشناسی فلسفی» بنامیم تا «انسانشناسی فلسفی». اما نکتهای که در اینجا شایستة یادآوری است این است که گاهی میتوان از «کیستی» به «هویت» تعبیر کرد. شاهد این مدعا این است که برخی فیلسوفان مسلمان «مطلبُ من» را به «هویت» پیوند دادهاند. از باب مثال، میرداماد در جایی میگوید: «مطلبُ من... هو لتطلّب الهويّة الشخصية و تعرّفها» (میرداماد، 1376، ص217). ازآنجاکه ما «کیستی» را همان «مطلبُ من» دانستیم، میتوان گفت که «هویت» و «کیستی» نیز پیوند وثیقی دارند و شاید بتوان گفت یکیاند. ازاينرو ما گاهی بهجای «کیستی» از «هویت» بهره میگیریم؛ هرچند که تأکیدمان بر واژة «کیستی» است؛ زیرا با توجه به ساختارش، مراد ما را بهتر روشن میکند.
اما پیش از آنکه به سراغ «حقیقت کیستی» برویم، پرداختن بدین مطلب ضروری است که مفهوم «کیستی» در کلام ما مفهومی گسترده است که گاهی حیطة تمایزات وجودی را نشان میدهد و گاهی به تمایزات ماهوی و پدیداری بازمیگردد. در توضیح این مطلب، باید بگوییم که آنچه ذیل مفهوم کیستی میجوییم صرفاً به وجوه تمایز فرد از افراد دیگر بازمیگردد. ممکن است گاهی این وجوه تمایز را در خارج و در بستر وجود کاوش کنیم و آنچه به دست میآوریم را حقیقت کیستی بخوانیم و گاهی ممکن است که به امور پدیدارشده بر خود اکتفا کنیم و آنها را سامانبخش حقیقت کیستی بدانیم. از باب مثال، در بحثی که پیشرو داریم، ما به سراغ آراء سهروردی و صدرالمتألهين رفتهایم و در جستوجوی وجه تمایز فرد، آراء آنان را کاویدهایم. اما آنچه به دست آوردهایم به تحلیل وجودی کیستی بازميگردد. بدین معنا که کیستی هر فرد به چیزی بازمیگردد که سامانبخش وجود اوست. این مطلب بدین معناست که حقیقت کیستی [خودشناسی] در کلام این دو فیلسوف به تحلیل بستر وجود بازمیگردد، ولی ما در رأی مقبول خود، بر اساس برخی پیشفرضها، از حقیقت وجودی گذر خواهیم کرد و کیستی را در جایی خواهیم جُست که وجود بر ما نمایان یا پدیدار شده است. بهتعبیردیگر، وجود فرد هر چه باشد، ما آن چیزی را تحلیل میکنیم که بر فرد پدیدار شده است. بر این اساس، حقیقت کیستی شکل تازهای به خود ميگیرد و بهراحتی به چنگ میآيد.
حال که مفهوم «کیستی» را روشن ساختیم، به سراغ واکاوی حقیقت کیستی در آثار و آراء سهروردی و صدرالمتألهين ميرويم.
2. حقیقت کیستی از منظر سهروردی
در ابتدا باید بگوییم که در متافیزیک اشراقی سهروردی، مبحث «نفس» جایگاه ویژهای دارد، به نحوی که برخی شارحان آثار او «معرفت نفس» را پایة فهم حکمت اشراقی قلمداد کردهاند و معتقدند که از «نفس» و معرفت به آن، میتوان به فهم نظام نوری سهروردی بار یافت (شهرزوری، 2007، ص376). بر این اساس، باید دانست که پرداختن به مبحث «نفس» در آرا و آثار سهروردی، درواقع پرداختن به یکی از پایههای اصلی متافیزیکِ نوری سهروردی است. بهتعبیری، شناخت احوال نفس قادر است که ما را از محدودة نفسانی خویش عبور داده و تمام نظام یا هرم هستی بر اساس نور و ظلمت را بر ما تبیین کند. تشریح و توضیح چگونگی عبور سهروردی از «نفس» به نظام نوری، از مرتبة ظلمت محض تا مرتبة نورالأنوار، مجال دیگری میطلبد؛ آنچه برای ما دارای اهميت است این است که بدانیم پرداختن بدین مسئله در آراء سهروردی دارای چه جایگاهی مهمی است. حال که این مطلب را دریافتیم، میگوییم که مسئلۀ کیستی و وجه امتیاز فرد انسانی از افراد دیگر را در سایة مبحث «نفس» باید جست. اینک، به سراغ آراء سهروردی دربارة برخی احوال نفس انسانی که به مبحث ما دخیل است، میرویم.
پیش از ورود به بررسی احوال نفس و کیستی در آراء سهروردی، باید تذکار دهیم که روش ابتدایی و اصلی سهروردی در مواجهه با «نفس» همانا «روش شهودی» است. چنانکه در جایی چنین مینویسد: «انّى تجرّدت بذاتى و نظرت فيها فوجدتها إنّيّة و وجودا» (سهروردی، 1372، ج1، ص115). او در مباحث متافیزیکیاش، ازجمله مبحث «نفس»، غالباً ابتدا با روش شهودی به معاینة حقایق میپردازد و سپس با روش بحثی به تبیین و توضیح آن حقایق دست میزند. در عبارت فوق نیز وی ابتدا با تجرد از خویش و خلع بدن و نظر انداختن به حقیقت خود، مطلبی را دریافته است که پس از آن به تشریح و توضیحش خواهد پرداخت. حال که این مطلب را دریافتیم، میگوییم که سهروردی در مواجهه با خویشتن، خود را دارای هویتی «ادراکی» یافته است. وی در ادامة عبارت بالا میگوید: «لست أرى فى ذاتى عند التفصيل الاّ وجودا و ادراكا فحسب» (سهروردی، 1372، ج1، ص115). اگر از کندوکاو دربارة واژة «وجوداً» در کلام سهروردی دست برداریم و بر واژة «ادراکاً» دقت و تأکید ورزیم، خواهیم گفت که آنچه سهروردی در مواجهه با خود یافته است، همانا «ادراک» است. بهعبارتدیگر، نفس انسانی همان «دانستن / شناخت» است که سراسر وجود نفسانی او را فراگرفته است. نیل به این دستاورد، ما را به حقیقت کیستی در نگاه سهروردی نزدیک میکند؛ چراکه این مطلب مقدمة طرح پرسشهای مهمی است که بعضی از آنها برای دستیابی به نتیجة غایی ما دارای اهمیت است. یکی از آن پرسشها این است که اگر حقیقت ذات انسانی را «ادراک» ساخته است، آیا «تدبیر نفس نسبت به بدن» از دایرة ذات انسانی خارج است؟ پرسش دیگر اینکه آیا «جوهریت» داخل در ذات انسانی نیست؟ سهروردی معتقد است که اگر اضافة نفس به بدن جزء ذات نفس انسانی باشد، میبایست در شهودم نسبت به ذات خود آن را مشاهده میکردم، درحالیکه من آن را خارج از ذات یافتم. برای اثبات این نسبتی که متوجه سهروردی کردیم، به این عبارت او استناد میکنیم: «امّا الاضافات فصادفتها خارجة عنها» (سهروردی، 1372، ج1، ص115). مراد سهروردی از «اضافات» در اینجا «اضافة نفس به بدن» است و به حیثیت تدبیری نفس نسبت به بدن بازمیگردد. مراد از این سخن این است که من در مواجهة با خویش، اضافة تدبیری نفس نسبت به بدن را خارج از ذات خود یافتم. اما سهروردی جوهریت نفس را نیز جزء ذات نفس نمیداند، بلکه همچون فیلسوفان پیش از خود، قائل است که مفهوم «جوهر»، مفهومی سلبی (لا فی موضوع) است و مفهوم / امر سلبی را نمیتوان مشاهده کرد. وی در اینباره میگوید: «و أما أنها لا فی موضوع أمر سلبی» (سهروردی، 1372، ج1، ص115). بنابراین، آنچه میماند، همانا «وجود و ادراک» است، و نه چیزی دیگر. سهروردی تأکید دارد که اگر فصل دیگری غیر از «وجود و ادراک» در ذات نفس داخل بود، من آن را مییافتم؛ چراکه نسبت به خود غیبتی نداشتم (سهروردی، 1372، ج1، ص115).
پرسش مهم دیگری که در سایة مطلب پیشین ميتوان مطرح کرد، این است که اگر «ادراک» برای همة نفوس انسانی، ذاتی است، پس چگونه میتوان آن نفوس را از یکدیگر بازشناخت؟ پاسخ بدین پرسش حقیقت کیستی نزد سهروردی را برای ما روشن میکند؛ زیرا به ملاک تمایز افراد انسانی از یکدیگر بازمیگردد. او معتقد است که از دو طریق ميتوان به انفکاک نفوس انسانی از یکدیگر نائل شد: 1. از طریق عوارض؛ 2. از طریق ادراک. وی در اینباره ميگوید: «امتاز [ذاتی] عن غیره بعوارض و الإدراک» (سهروردی، 1372، ج1، ص115). برای توضیح این مطلب، باید گفت که از نگاه سهروردی، یکی از اسباب تمایز نفوس انسانی از یکدیگر همانا عوارضی است که بر نفس عارض ميگردد؛ مثلاً تدبیر بدن یکی از آن عوارضی است که بر نفس عارض ميگردد. این بدان معناست که یکی از اسبابی که نفس علی را از حسن جدا میکند نسبت تدبیری نفس آنها با بدن آنهاست. البته، باید تأکید کرد که بر اساس بیانی که گذشت، چنین چیزی عارض بر نفس است و جزء ذات نفس نیست. اما آنچه سبب ذاتی تمایز نفوس از یکدیگر است، همانا «ادراک» است. در توضیح این مطلب باید گفت که نسبتی که هر فرد با ادراک خود برقرار ميکند زمینهساز تمایز نفوس از یکدیگر است. بهتعبیردیگر، علی ادراکی خاص خود دارد و حسن ادراکی خاص خود؛ علی با ادراک خود نسبتی دارد که حسن آن نسبت را دارا نیست، ازاينرو علی از حسن جدا میگردد. بر این اساس، باید گفت که تبیین حقیقت کیستی از منظر سهروردی به دو طریق امکانپذیر است: 1. از طریق عوارض که خارج از ذاتاند؛ 2. از طریق ادراک که سازندة ذات هر فرد است. این بدان معناست که عامل ذاتیای که کیستی افراد را میسازد، همانا ادراک آنهاست و عامل عارضیای که کیستی افراد را میسازد، همانا عوارضی است که بر نفس عارض ميگردد. آنچه از این مطلب به دست میآید این است که خودشناسی هر فرد وابسته به تحلیل ارتباط او با ادراک و مدرَکات اوست. به تعبیری، آنچه فرد را از افراد دیگر جدا میکند، همانا نسبتی است که فرد با ادراکاتش دارد. این دستاورد یک دستاورد وجودشناسانه است. اگر از این دستاورد عبور کنیم خواهیم گفت که هر فرد برای خودشناسی میبایست به سراغ ادراکات خود و نسبتی که با آنها دارد برود تا خود را بشناسد. درواقع سهروردی ما را در بنیادیترین مرتبه از هستی خود یا ادراک و نسبت ما با ادراک روبهرو میکند که گام نخست خودشناسی است.
3. حقیقت کیستی از منظر صدرالمتألهين
در ابتدا باید بگوییم که صدرالمتألهين معتقد است که نفس دارای حرکت جوهری است. وی در اینباره میگوید: «أما حركاتها [أی: النفس] في ذاتها بحسب الشدة فقد ثبت بيانها بالبرهان... من أن لها تطورات جوهرية و تحولات ذاتية من حد الإحساس إلى حد التعقل (صدرالمتألهين، 1368، ج8، ص245). بر اساس عبارت مذکور، نفس در ذات خود دارای حرکت است. حرکتی که از مرحلة تکون جسمانی آغاز میشود و تا مرتبة عقل مفارق ادامه مییابد. این بدان معناست که از منظر صدرالمتألهين، نفس انسانی همواره در حال تطور و تحول است و این امر از زمان حدوث جسمانیاش آغاز ميگردد. البته، دربارة حدوث جسمانی نفس و ارتباطش با بدن در آینده توضیح خواهیم داد. اما اینک میبایست بدین مطلب بپردازیم که چگونه نفس با حس و خیال و عقل متحد ميشود و مسیر استکمالیاش را طی ميکند؟ این امر وابسته به آن است که ما رأی صدرالمتألهين در باب «اتحاد عاقل و معقول» را قدری بشکافیم و دربارهاش بیندیشیم تا مسیر تبیین حقیقت کیستی در آراء وی روشنتر شود. پرداختن بدین مطلب ما را یاری خواهد داد که دریابیم از منظر صدرالمتألهين، نفس هویتی ادراکی دارد و این هویت ادراکی مسبب تمایز فرد از افراد دیگر است و کیستی هر فرد را سامان ميدهد. بهتعبیردیگر، موشکافی در آراء صدرالمتألهين دربارة «اتحاد عقل و عاقل و معقول» به ما نشان خواهد داد که فرد در مسیر استکمالي خود با صور ادراکیاش متحد میشود و این صور ادراکی هویت او یا کیستی او را ميسازند.
نخست باید بگوییم که از نگاه صدرالمتألهين، رابطة نفس با صور مجردی که برایش حاصل میشوند در ابتدای مسیر استکمالی، رابطة صورت و ماده است. بدین معنا که صور مجرد برای عقل منفعل انسانی حاصل میشوند و آن را تحصل میبخشند، چنانکه صورت به ماده تحصل میبخشد؛ یعنی همانگونه که ماده بیصورت امری مبهم و بیتحصل است، عقل منفعل انسانی بیصور مجرد، امری مبهم و بیتحصل است. وی در اینباره چنین مینویسد: «إن كان حصولها (أی: حصول الصورة المجردة) للعقل المنفعل حصول صورة لمادة يتحد بها نوعا آخر بالفعل فهذا هو الحق...» (صدرالمتألهين، 1360، ص243).
بر اساس عبارت فوق، عقل منفعل انسانی با پذیرش صور، دارای تحصل میگردد و با تکیه بر حرکت جوهری، اولین گامهای استکمالی خود را برمیدارد. عبارت صدرالمتألهين مشتمل بر نکات مهمی است که میبایست مورد توجه قرار گیرند. اول اینکه عقل انسانی که قوة ادراکی اوست، در ابتدا، امری منفعل است، چنانکه از تعبیر «عقل منفعل» چنین مطلبی به دست ميآید. این بدان معناست که عقل انسانی، در ابتدا، امری بالقوه بوده که نیازمند فعليت یافتن است و خود فاعل صور نیست. دوم اینکه پدید آمدن صورت برای ماده (عقل منفعل) بدانجا ميانجامد که آن دو با یکدیگر رابطة / ترکیب اتحادی برقرار کنند و نوع جدیدی را بنیان نهند. در اینجا باید توجه داشت که در آراء صدرالمتألهين، عقل انسانی همواره منفعل باقی نمیماند، بلکه در ادامة حرکت استکمالی خود با «عقل فعال» متحد شده و با صور رابطة علّی و معلولی برقرار میکند. در اینباره، در ادامة همین مبحث، بیشتر سخن خواهیم گفت.
صدرالمتألهين معتقد است که وجود امر محسوس یا صورت محسوس وجودی است که فینفسه و بعینه با جوهر حاس (مدرِک) یکی است و از او جدا نیست. این مطلب نشان میدهد که صورت محسوس و جوهر حاس با یکدیگر اتحاد دارند؛ زیرا وجود یکی (صورت محسوس) برای دیگری (جوهر حاس / مدرِک) است و در چنین حالتی، نمیتوان متصور بود که یکی مغایر دیگری است. به تعبیری، وجود صورت محسوس عیناً وجود جوهر حاس است و از قبیل تحقق چیزی در کنار چیز دیگر نیست. صدرالمتألهين در اینباره چنین مینگارد: «إن المحسوس من حيث هو محسوس وجوده في نفسه بعينه وجوده للجوهر الحاس به ـ و هذا النحو من الوجود هو محسوسيته كما أن وجود المعقول من حيث هو معقول ـ و معقوليته و حصوله للجوهر العاقل بعينه شيء واحد» (صدرالمتألهين، 1368، ج3، ص299).
بر اساس عبارت فوق، وقتی ما صورت محسوس را تصور میکنیم، عیناً جوهر حسکننده یا مدرک را تصور ميکنیم؛ یعنی وجود یکی وجود دیگری است و این مطلب به اتحاد آن دو مشیر است. چنانکه صدرالمتألهين در جای دیگری و با عبارات دیگری در اینباره چنین مینگارد: «إدراك الشيء هو وجوده للمدرك و وجود شيء لشيء لا يكون إلا بعلاقة ذاتية بينهما» (صدرالمتألهين، 1368، ج8، ص251). این بدان معناست که وجود شیء لشیء از نگاه صدرالمتألهين، همواره با ارتباطی ذاتی میان آن دو محقق است. البته، این مطلب منحصر در صور محسوس نیست، بلکه در تمام مراتب ادراکی انسان صادق است. صدرالمتألهين این مطلب را با این عبارت بیان میکند: «كل معقول الوجود فهو عاقل أيضا بل كل صورة إدراكية سواء كانت معقولة أو محسوسة فهي متحدة الوجود مع مدرِكها» (صدرالمتألهين، 1341، ص227). همچنین، در جایی دیگر، صور خیالی را نیز اضافه میکند و آن را همچون صور محسوس و معقول، با مدرک یکی میپندارد. وی مینویسد: «و على هذا قياس حكم الصورة المتخيلة و المعقولة في كونهما عين المتخيل و العاقل» (صدرالمتألهين، 1341، ص228). بنابراین، باید گفت که نفس انسانی که یکی از جواهر است، با حرکت جوهری مسیر استکمالی خود را طی میکند و در این طریق، با صوری که برایش حاصل میشود متحد میگردد. بهعبارتبهتر، صوری که برایش حاصل ميشود زمینه را فراهم میکند تا مسیر استکمالیاش را طی کند. درواقع موضوع «اتحاد عاقل و معقول» به «صیرورت / شدن / دگرگونی» نفس مربوط است (صدرالمتألهين، 1341، ص228). نکتهای که در اینجا تذکارش لازم است این است که مراد از «صورت محسوس» محسوس خارجی نیست؛ چراکه در ادبیات صدرالمتألهين، محسوس خارجی «محسوس بالعرض» است، نه بالذات. آنچه ما در اینجا بر آن تأکید داریم، همانا «محسوس بالذات» است که با مدرک متحد میگردد و نه محسوس بالعرض که در خارج است و قابل اشارة حسی است (صدرالمتألهين، 1368، ج3، ص299). نکتة دیگر اینکه صور معقول و متخیل و محسوس در نگاه صدرالمتألهين، همواره مجردند با این قید که صور معقول مجرد تام و صور محسوس و متخیل مجرد ناقصاند. صدرالمتألهين در اینباره چنین میگوید: «صورة مجردة عن المادة و الوضع و المكان تجريدا إما تاما فهي صورة معقولة بالفعل أو ناقصا فهي متخيلة أو محسوسة بالفعل» (صدرالمتألهين، 1368، ج3، ص313). گویا صدرالمتألهين بدین سبب صور محسوس و متخیل را «مجرد ناقص» مینامد که با عالم ماده نسبتی دارند و از جهان وضع و زمان و مکان انتزاع شدهاند.
اما مسیر استکمالی نفس که از صور محسوس در ابتدای حدوث آغاز شده تا کجا ادامه دارد؟ اشاره کردیم که نفس در ابتدا قابل صور است و عقل انسانی عقل منفعل است. اما اینک ميگوییم که بر اساس آراء صدرالمتألهين، نفس یارای آن دارد که با تکیه بر حرکت جوهری مسیر استکمالی خود را طی کند و با «عقل فعال» متحد گردد و بدینسبب، رابطة علّی و معلولی با صور معقول بیابد، به نحوی که قادر باشد آنها را جعل کند. صدرالمتألهين در اینباره اینگونه مینویسد: «أما الصور العقلية المدركة للنفس فإن النفس في الابتداء عند كونها عقلا هيولانيا مبدأ قابلي لها و إذا صارت متصلة بالعقل الفعال كانت فاعلة حافظة إياها» (صدرالمتألهين، 1368، ج8، ص259). بر این اساس، باید گفت که مسیر استکمالی نفس که از عقل هیولانی آغاز میشود به اتحاد با عقل فعال میانجامد. البته، صدرالمتألهين تأکید دارد که رسیدن به مراتب بالا و والای تجرد تام عقلی برای همة مردم میسر نیست (صدرالمتألهين، 1368، ج8، ص264).
اینک که این خواص نفس و قوة ادراکی انسان را دریافتیم، میپرسیم که ارتباط این مبحث با حقیقت کیستی در چیست و چگونه میتوان رأی صدرالمتألهين در باب حقیقت کیستی را از میان این مباحث استنباط کرد؟ برای پاسخ بدین پرسش، میبایست به دست آوریم که از نگاه صدرالمتألهين، هویت انسانی هویتی ادراکی است تا پس از آن، حکم کنیم که کیستی انسان ناظر به ادراک اوست؛ یعنی آنچه فرد انسانی را تمایز و تعین بخشیده است، همانا «ادراک» است. برای این منظور به سراغ مطالبی که گذشت میرویم و آنها را قدری بررسی میکنیم. گفتیم که نفس حرکت جوهری دارد و در طی این حرکت، با صور محسوس، متخیل و معقول متحد میشود. این بدان معناست که آنچه نفس را میسازد و آن را در مسیر استکمالی قرار داده و به سوی تجرد عقلی میبرد، «ادراک» است. بهتعبیری، میتوان گفت که هویت نفس هویت ادراکی است؛ چراکه بر اساس رأء صدرالمتألهين، ادراکْ سراسر وجود نفس انسانی را فرا میگیرد و آن را از طوری به طور دیگر منتقل میکند. بدین معنا، نفس با ادراک به چیز تازهای بدل میشود که هویتش را ميسازد. اگر این مطلب را بپذیریم، میبایست بگوییم که حقیقت کیستی انسان از منظر صدرالمتألهين وابسته به ادراک انسانی است؛ زیرا حقیقت نفس هر انسان وابسته به ادراکی است که با او یکی میشود و هويتش را میسازد. در اینجا، سخن از مفهوم کلی ادراک نیست که در همة افراد مشترک است، بلکه سخن از این است که استکمال هر فرد از افراد انسانی وابسته به ادراک خود اوست که با آن مسیری مجزا از افراد دیگر طی میکند. اینک شاید کسی بپرسد که محتمل است که از نگاه صدرالمتألهين «ادراک» یکی از وجوه کیستی انسان باشد و نه تمام حقیقت آن. چگونه میتوان حکم کرد که از نگاه صدرالمتألهين حقیقت کیستی صرفاً وابسته به ادراک است؟ در پاسخ باید گفت که ما از سویی این مطلب را میپذیریم که در نگاه صدرالمتألهين، کیستی انسان صرفاً وابسته به بُعد مجرد انسان نیست، بلکه چنانکه در مبحث «ارتباط کیستی و بدن» خواهد آمد، بدن نیز در ساختار کیستی انسان دخیل است، اما از حیث بُعد مجرد انسان که همانا نفس اوست، به نظر میرسد که در نگاه صدرالمتألهين، «ادراک» نقش اصلی را ایفا ميکند. بااینحال، باید دید که صدرالمتألهين بر این مطلب که «هویت نفس هویتی ادراکی است»، تصریح یا اشارهای دارد یا خیر. بر اساس کاوش ما، در جلد هشت اسفار، عبارتی هست که آنچه ما استنباط کردیم را تأیید میکند. وی در آنجا میگوید: «الإنسان متى رجع إلى ذاته و أحضر هويته فربما غفل عن جميع المعاني الكلية حتى معنى كونه جوهرا أو شخصا أو مدبرا للبدن فإني لست أرى عند مطالعة ذاتي إلا وجودا يدرك نفسه على وجه الجزئية» (صدرالمتألهين، 1368، ج8، ص47). چنانکه پیداست، صدرالمتألهين در ابتدا سخن از «وجود» گفته است که اساس و مبنای متافیزیک اوست؛ یعنی در مواجهة حضوری با خود، آنچه ابتدائاً با آن روبهرو ميشویم «وجود» است، اما وجودی که از آن سخن میگوییم، چگونه خود را نمایان ميکند؟ پاسخ این پرسش از ادامة عبارت صدرالمتألهين روشن میشود. وی قائل است که چنان وجودی خود را به نحو ادراکی جلوهگر میکند؛ یعنی اگر همة مفاهیم قابل انتزاع از نفس را کنار بگذاریم، آنچه باقی میماند وجودی است که دارای «ادراک» است. بنابراین، باید گفت که از منظر صدرالمتألهين، بُعد مجرد کیستی انسان را «ادراک» میسازد، اما آیا «ادراک» تمام حقیقت کیستی انسان است؟ در پاسخ بدین پرسش باید بگوییم که به نظر میرسد که «بدن» نیز در حقیقت کیستی انسان از منظر صدرالمتألهين دخیل است. اما برای بررسی این مطلب مبحث دیگری آغاز ميکنيم.
1ـ3. ارتباط کیستی و بدن انسانی از منظر صدرالمتألهين
به عقیدة صدرالمتألهين، نفس پیش از بدن به نحوی از انحاء، موجود است. چنانکه میگوید: «النفوس الإنسانية موجودة قبل الأبدان بحسب كمال علتها و سببها و السبب الكامل يلزم المسبب معها فالنفس موجودة مع سببها لأن سببها كامل الذات تام الإفادة و ما هو كذلك لا ينفك عنه مسببه» (صدرالمتألهين، 1368، ج8، ص346). اگر به مدعا و استدلال فوق بنگریم، خواهیم دانست که از منظر صدرالمتألهین نفوس انسانی پیش از آنکه به ابدان تعلق گیرند، در مرتبة عقلی، موجودند. وی با استناد بدین قاعده که «علتِ تام معلول را در پی خواهد داشت»، اثبات میکند که نفس انسانی پیش از بدن، به نحوی از انحاء، موجود است؛ زیرا علتی که پدیدآورندة نفس است، علتِ مفارق بوده و تام و کامل است. علتی که تام و کامل است، بیتردید، معلولش را همراه خود دارد. اما معلول مذکور هنوز در عالم طبیعت بروز نیافته، ازاينرو باید گفت که چنان معلولی در عالَمی دیگر و به نحوی دیگر موجود است، وگرنه قاعدة فوقالذکر مخدوش خواهد شد. اینک میپرسیم که اگر نفس در عالَمی دیگر و به نحوی دیگر در حال زیستن است، چرا به بدن تعلق ميیابد؟ صدرالمتألهين در پاسخ بدین پرسش، اذعان میکند که نفس انسانی قابلیت تحصیل خیراتی دارد که جز با هبوط در ابدان میسر نیست. وی میگوید: «للنفوس كينونة في عالم العقل و كينونة في عالم الطبيعة و الحس و كينونتها هناك تخالف كينونتها هاهنا و هي و إن كانت هناك صافية نقية غير محتجبة و لا ممنوعة عن كمالها العقلي النوعي و لكن قد بقي لها كثير من الخيرات التي لا يمكن تحصيلها إلا بالهبوط إلى الأبدان (صدرالمتألهين، 1368، ج8، ص353).
با توجه به آنچه صدرالمتألهين در این عبارت آورده است، خواهیم دانست که از نظر او نفس با جدا شدن از عالم عقل و پیوستن به بدن مادی و بهکارگیری آلات آن، به کمالات و خیراتی دست مییابد که پیش از هبوط در ابدان برایش میسر نبود. صدرالمتألهين گاهی از این «نزول / هبوط» به «جدایی نفس از پدر مقدس عقلیاش» یاد ميکند که تعبیر قابل تأملی است (صدرالمتألهين، 1368، ج8، ص358). اگر از کندوکاو در پاسخ صدرالمتألهين بدین پرسش که «چرا نفس به بدن نزول یافته است؟» چشم بپوشیم، خواهیم گفت که نفس انسانی که پیش از بدن به نحوی از انحاء موجود بوده است، اینک به بدن تعلق گرفته است تا به اهدافی نائل آید. اما آیا صدرالمتألهين قائل به حدوث نفس نیست؟ در پاسخ بدین پرسش باید گفت که از جهتی آری و از جهتی خیر! از آن جهت که تبیینش گذشت، نفس از نظر صدرالمتألهين قدیم است؛ زیرا در مرتبة عقلی سببش موجود است، اما از جهت دیگری، نفس از منظر صدرالمتألهين حادث است. تبیین «حدوث نفس از منظر صدرالمتألهين» وابسته بدین مطلب است که بدانیم «بدن» علت مادی پدید آمدن نفس در مرتبة دنیوی است. این بدان معناست که بدن ميبایست به مرتبهای از کمال برسد تا مسیر هبوط نفس فراهم گردد و نفس آمادة تدبیر بدن شده و در مرتبة عالم ماده حیات تازهای بیابد و مسیر استحصال کمالات جدید را هموار سازد. تعبیر صدرالمتألهين در اینباره این است: «البدن علة مادية للنفس بما هي لها وجود نفساني و قد سبق أن نفسية النفس أي كونها بحيث تتصرف في البدن و تستكمل أمر ذاتي لها و وجود حقيقي لها» (صدرالمتألهين، 1368، ج8، ص383). آنچه از کلام صدرالمتألهين به دست میآید، این است که نفس تا زمانی که حیثیت تدبیری نسبت به بدن ندارد، نفس نیست و اطلاق این مفهوم بر آن صادق نیست. اما کی میتوان چنین مفهومی را بر آن اطلاق کرد؟ زمانی که در بدن هبوط کند و از مرتبة عقلی جدا شده و به مرتبة مادی داخل گردد. درواقع چیزی که موجب نفس شدن نفس در مرتبة مادی است، همانا بدن است که به این اعتبار میتوان آن را «علت مادی» نفس دانست و نفس را بدین اعتبار «حادث» قلمداد کرد. بر این اساس، باید گفت که نفس در ابتدای مسیر نفسانی خود، پدیدهای مادی و جسمانی است که نسبت به بدن مدبریت دارد.
اما نفسی که در ابتدای مسیر نفسانی خود مادی و جسمانی است، چه رابطهای با بدن دارد؟ از منظر صدرالمتألهين رابطة نفس و بدن رابطة معیت نیست، بلکه رابطهای تلازمی است که همچون ماده و صورت به یکدیگر نیازمند بوده و هر یک لازمة دیگری است. چنانکه میگوید: «الحق أن بينهما [أی: النفس و البدن] علاقة لزومية لا كمعية المتضايفين و لا كمعية معلولي علة واحدة في الوجود... فلكل منها حاجة إلى الآخر على وجه غير دائر دورا مستحيلا فالبدن محتاج في تحققه إلى النفس لا بخصوصها بل إلى مطلقها و النفس مفتقرة إلى البدن لا من حيث حقيقتها المطلقة العقلية بل من حيث وجود تعينها الشخصية و حدوث هويتها النفسيه» (صدرالمتألهين، 1368، ج8، ص382).
آنچه از کلام صدرالمتألهين به دست میآید این است که همراهی نفس و بدن چیزی شبیه به همراهی ماده و صورت است؛ چنانکه گاهی نفس را صورت کمالي بدن مینامند (صدرالمتألهين، 1368، ج8، ص383). به تعبیر صدرالمتألهين، رابطة نفس و بدن صرفاً معیتی همچون معیت سنگی که در کنار انسان قرار داده شده نیست، بلکه نفس صورت کمالی بدن و بدن برای بدن بودن، به نفس محتاج است، وگرنه جسمی از اجسام دیگر خواهد بود (صدرالمتألهين، 1368، ج8، ص382).
این امر همان تلازمی است که پیشتر بدان اشاره کردیم؛ یعنی بدن از طرفی، علت مادی نفس است و از طرف دیگر، نفس شریکالعلّة پدید آمدن بدن است؛ زیرا تا بدن نباشد که نفس تدبیرش کند، نفس نفس نیست و تا نفس نباشد که به بدن تعلق گیرد، بدن بدن نیست. یکی از لوازم این مطلب این است که نفس عین بدن است و بدن عین نفس است. چنانکه صورت و ماده در وجود عین یکدیگرند. بهتعبیری، نفس صورت بدن و بدن مادة نفس است و این دو «ترکیب اتحادی» دارند. «ترکیب اتحادی» نفس و بدن یکی از مبانی مهم صدرالمتألهين در تبیین مباحث مربوط به نفس است. صدرالمتألهين در اینباره چنین میگوید: «النفس يحصل منها و من البدن نوع طبيعي و بينهما تركيب اتحادي» (صدرالمتألهين، 1368، ج6، ص109). ترکیب اتحادی میان نفس و بدن، بدان معناست که این دو به یک وجود موجودند، هرچند که در ذهن میتوان آنها را از یکدیگر جدا ساخت و دربارة هر یک حکمی راند. درواقع ترکیب اتحادی بدان معنا نیست که یکی از طرفین ترکیب موجود نیست، بلکه بدین معناست که هر دو به یک وجود موجودند. صدرالمتألهين این نکتة ظریف را اینگونه مورد اشاره قرار میدهد: «التركيب الاتحادي بين الشيئين لا يقتضي أن لا يكون أحدهما موجودا بل يقتضي أن يكون كلاهما موجودا بوجود واحد» (صدرالمتألهين، 1368، ج5، ص307). البته، وی گاهی برای اتحاد نفس و بدن استدلال اقامه ميکند و مثلاً میگوید که نفس صورت بدن و بدن مادة نفس است. اما نفس به صفاتی متصف میشود که برای بدن متعیناند و هر چه که به صفتی متصف شود که آن صفت از آن شیء دیگر است، شیء اول با شیء دوم یکی است. ازاينرو در نفس و بدن نیز چون صفاتی همچون «خوردن» و «آشامیدن» و... را برای خود ثابت میکنیم (به کار میبریم)، درحالیکه این صفات مربوط به بدناند، پس نفس و بدن متحدند (صدرالمتألهين، 1368، ج5، ص286).
حال دانستیم نفسی هست که پیش از بدن به وجود دیگری موجود بوده و با حدوث بدن به نحو جسمانی حادث میشود و با بدن ترکیب اتحادی داشته و از بدن بهره میجوید تا به کمالات مورد نظر دست یابد، میگوییم که بدن یکی از اطوار وجود انسانی است که در مرتبهای، با نفس اتحاد دارد و هویت انسان را شکل میدهد. صدرالمتألهين معتقد است، همانگونه که صورت برای تحققش به مادة مبهم نیازمند است، نفس نیز در ابتدای مسیر مادیاش به ماده نیازمند است تا از طریق آن به مشخصات (زمان و مکان و...) دست یابد، چنانکه بدن به نفس نیازمند است تا تحصل یابد و از حالت مبهم خارج گردد (صدرالمتألهين، 1368، ج8، ص326).
بر این اساس، باید گفت که نفس انسانی در ابتدای مسیر مادیاش با بدن اتحاد دارد و به واسطة آن به مشخصاتی دست مییابد که میتوان بدان اشارة حسی کرد و مثلاً زید را نشان داد. این نشان میدهد که بدن مادی از آن حیث که یکی از اطوار وجود انسانی است، موجب هویتبخشی به انسان در عالم ماده میگردد و به تعبیری، مسیر تعین کیستی را هموار ميکند.
4. نقد و بررسی دیدگاههای سهروردی و صدرالمتألهين دربارة حقیقت کیستی
با التفات به سخنان سهروردی و صدرالمتألهين دربارة کیستی میتوان دریافت که هر دو فیلسوف «ادراک» را یکی از پایههای ذاتی تعین یافتن کیستی قلمداد کردهاند و بدن و تصرف در آن را از مقومات کیستی دانستهاند، اما تفاوت رأی آن دو در این است که سهروردی تصرف در بدن را از از ذات هویت شخص بیرون برده است، درحالیکه صدرالمتألهين بر آن است که رابطة هویت شخص با بدنش، دستکم در ابتدای مسیر استکمالی، رابطهای اتحادی است. ازاينرو «بدن» از منظر صدرالمتألهين یکی از اطوار وجود انسانی است. اما به نظر میرسد که ميتوان راه تازهای در شناخت کیستی مطرح ساخت که اولاً به «شهود» مورد نظر سهروردی که مبتنیبر ریاضات است وابسته نباشد. ثانیاً از مبانی متافیزیکی پیچیده در کلام صدرالمتألهين بینیاز باشد. اینک مسیری که ما در شناخت حقیقت کیستی در نظر داریم را بیان میکنیم. برای نیل بدین مقصود، ابتدا روش مقبول در دستیابی به کیستی را واکاوی ميکنیم.
1ـ4. روش دستیابی به کیستی
ما نیز با سهروردی همراهیم که روش دستیابی به «کیستی» همانا «حضوری» یا به تعبیری «شهودی» است، اما باید این مطلب را تذکار دهیم که روش سهروردی، روشی است که مبتنیبر «تجرد از بدن» است که ثمرة ریاضات بسیاری است. به تعبیری، سهروردی پس از ریاضات بسیار بدین مقام نائل گشته است که خلع بدن کرده و خود را به نحو مجرد بیابد. ثمرة شهود سهروردی همان است که بهعنوان «هویت نوری» یا «هویت ادراکی» نفس مطرح است؛ یعنی سهروردی پس از ریاضات بسیار با خود مواجه شده است و هویتش را از سنخ نور و ادراک یافته است، اما چنین روشی برای چه کسانی میسر است؟ آیا کسی که قدرت ریاضات و خلع بدن ندارد، از خودشناسی محروم است؟ به نظر میرسد که با استمداد از «روش حضوری» میتوان طریقهای پیش نهاد که همه بتوانند کیستی خود را دریابند و آن را به نحو فلسفی، تحلیل نمایند. این بدان معناست که درک ما از خود به واسطة صور رخ نمیدهد، بلکه درک بیواسطهاي است، ولی بدان معنا نیست که ما برای دستیابی بدان علم حضوری، به طی کردن طرق صعب نیازمندیم. درواقع ما برای دستیابی به چنان ادراکی، صرفاً کافی است که به خود التفات داشته باشیم و از وساطت صور عبور کنیم. چنانکه ما برای درک گرسنگی نیازمند طی کردن طرق صعب نیستیم.
2ـ4. رأی مقبول در حقیقت کیستی
برای پایبندی بیشتر به روشی که برگزیدیم، زین پس، در جملهپردازیهایمان در این مبحث، از ضمیر متکلم وحده بهره میگیریم. اینک، با عنایت به روش برگزیده، عزم آن دارم که با خود مواجه شوم و دریافتهایم از خود را تحلیل کنم. وقتی به خود مینگرم، آن را مجموعهای از امور درونی و بیرونی مییابم؛ یعنی من خود را مجموعهای از امور درونیای، همچون «ادراک»، «عشق»، «نفرت»، «شادمانی»، «غم» و... و امور بیرونیای، همچون «رنگ»، «حجم»، «حرکت» و... ميیابم. اگر این امور درونی و بیرونی را به «اوصاف» و «افعال» تقسیم کنیم، خواهیم دید که ما مجموعهای از اوصاف و افعالیم. مراد از «اوصاف» اموریاند که ما میتوانیم با آنها برای خود صفت بسازیم و خود را توصیف کنیم. مثلاً بگوییم «من قد بلندم» یا «من عاشقم». مراد از «افعال» اموریاند که به اختیار من وابستهاند و من آنها را برای نیل به مقاصدی، پدید میآورم، مثلاً «نگاه کردن» یا «دویدن». نکتهای که در اینجا حائز اهمیت است، این است که این اوصاف و افعال به نحو رها بر پای خود نایستادهاند، بلکه حول محوری واحد گرد آمدهاند؛ یعنی من آنها را به نحوی ميیابم که حول موضوع یا بنیادی گرد آمدهاند که به آنها وحدت ميبخشد. در توضیح این مطلب باید گفت که اوصاف و افعال مذکور از وابستگی برخوردارند؛ یعنی من آنها را به نحو رها نميیابم، بلکه به صورتی مییابم که گرد «من» جمع شدهاند و با آن نسبتی دارند. نشان نسبت مذکور این است که من آنگاه که افعال و اوصاف مذکور را به واژه یا گزاره برمیگردانم میان آنها و خود با ضمائر منفصل و متصل نسبتی برقرار میکنم و مثلاً ميگویم: «نگاه کردن من» یا «نگاه کردنم». درواقع آنچه رخ میدهد «نگاه کردن» به شکل مصدری نیست، بلکه «نگاه کردن من» است. میتوان گفت که آنچه به نحو مصدری دریافته میشود، همانا چیزی است که من با سلبِ ضمیر متکلم و به شکل ذهنی ساختهام، وگرنه در خارج چیزی بهعنوان «نگاه کردن» موجود نیست. پس، من اینجا با امور مختلفی مواجهم: «من»، «اوصاف»، «افعال» و «نسبت».
اینک پرسش این است که کدامیک از امور بالا همان «کیستی» است؟ «من» بنیادی است که همة اوصاف و افعال را گرد آورده است، اما آنچه مرا از دیگران متمایز میکند صرفاً «من» نیست، بلکه چیز دیگری است؛ یعنی ما برای تبیین کیستی صرفاً نمیتوانیم به «من» تکیه کنیم، بلکه میبایست «من» را بهعلاوة «اوصاف» و «افعال» در نظر بگیریم. برای تبیین این مطلب فرض میگیریم که «من» فاقد تمام اوصاف و افعال است. چه چیزی باقی ميماند؟ اگر اموری همچون «تشخص»، «وحدت» و... را از «اوصاف» تلقی کنیم، ميتوانیم گفت که فقدان اوصاف به معدوم انگاشتن شیء میانجامد؛ زیرا با فرض اینکه معیار تشخصْ وجود است، چیزی که تشخص ندارد، وجود ندارد. بهعبارتدیگر، پیش از اوصاف، «من» موجود نیست، وگرنه اوصافی همچون تشخص و وحدت و... دارا میبود، درحالیکه فرض این است که فاقد تمام اوصاف است. این بدان معناست که وجود اوصاف لازمة تحقق «من» است و با وجود آن همراه است، یا به تعبیر دیگر، وجودِ «من» با تشخص و وحدت و... و اوصافی از این دست، یکی است.
اما گفتیم که اوصاف و افعال وابستهاند و بیآنکه نسبتی با «من» داشته باشند در خارج موجود نیستند. از این سخن میتوان دریافت که «کیستی» افراد صرفاً وابسته به اوصاف و افعال نیست که اگر چنین میبود، میبایست بتوانیم اوصاف و افعال را بیآنکه وابسته به چیزی باشند، محقق ببینیم، درحالیکه چنین چیزی میسر نیست. ازاينرو اوصاف و افعال نیز بهتنهایی سامانبخش کیستی نیستند. «نسبت» نیز که امر مستقلی در خارج نیست که بتواند سامانبخش کیستی باشد، بلکه صرفاً بیانگر رابطة طرفینی «من» و «اوصاف و افعال» است. پس، آنچه باقی میماند این است که بگوییم «حقیقت کیستی مجموعهای از "من" بهعلاوة "نسبتی" است که "اوصاف" و "افعال" با آن دارند». درواقع کیستی هر فرد که وجه تمایز او از افراد دیگر است، همان نسبتی است که میان اوصاف و افعال او با منِ او برقرار است. با این اوصاف، میتوان از کیستی به «منِ من» تعبیر کرد. «منِ» نخست اشاره به مجموعهای دارد که مشتمل بر «من / وصف / فعل / نسبت» است و «من» دوم اشاره به همان وجودی دارد که پایة استقرار اوصاف و افعال و نسبت است و یکی از اجزای کیستی بهشمار میرود. بر این اساس، باید گفت که «من» بهعنوان یکی از اجزای تشکیلدهندة کیستی زمانی بر کیستی منطبق است که با اوصاف و افعال و نسبت در نظر گرفته شود، وگرنه با کیستی تفاوت دارد و درواقع بیعنایت به کیستی، چیزی بهعنوان «من» باقی نمیماند. با یاری جستن از تعریف مذکور از کیستی، میتوان حکم کرد که شخص برای شناخت کیستی خود ميبایست به نسبتی که میان او و افعال و اوصافش برقرار است نظر کند؛ یعنی آنچه فرد را از افراد دیگر جدا کرده است، همانا نسبتی است که فرد با اوصاف و افعالش دارد.
اما پرسشی که در اینجا میتوان مطرح ساخت این است که اگر «من» بهعنوان بنیاد کیستی انسان که به همراه اوصاف و افعال انسانی مجموعهای میسازد و ما آن را «کیستی فرد» خواندیم، بهتنهایی در نظر آید، امری تهی است یا خود دارای کیستی دیگری است؟ اگر بپذیریم که دارای کیستی دیگری است، رأی ما به دور مبتلا خواهد شد. در پاسخ بدین پرسش باید گفت که به نظر میرسد اگر تمام اوصاف را از «من» بگیریم، چیزی بهعنوان «من» باقی نمیماند؛ زیرا اموری همچون «موجودیت»، «تشخص» و... نیز در دایرة اوصاف مذکور داخلاند و سلب آنها از «من» به معدوم شدن آن میانجامد. ازاينرو باید گفت که «من» به همراه اوصاف و افعال است که کیستی را ميسازد. بااینحال، نباید پنداشت که حیثیت بنیادی «من» خدشهدار ميگردد؛ زیرا «بنیادی بودن» در اینجا بدان معنا نیست که وجودی مستقل از اوصاف و افعال انسانی دارد، بلکه بدان معناست که بر آنها به نحو رتبی مقدم است و این اوصاف و افعال میبایست بر پایهای تکیه کنند. بهتعبیردیگر، پدید آمدن «من» به همراه اوصاف و افعال است، اما این بدان معنا نیست که ابتدا «من»ی پدید میآید و سپس، تمام اوصاف و افعالش را از آن خود میکند، بلکه بدان معناست که دستکم برخی اوصاف وجودی، همچون «موجودیت» را از ابتدای پدید آمدن با خود دارد. بنابراین، «من» بنیاد اوصاف و افعال است و بهتنهایی دارای کیستی نیست، بلکه مجموعة آنهاست که کیستی را سامان ميدهد.
5. تمایز رأی مقبول با آراء سهروردی و صدرالمتألهين
پرسشی که در اینجا مطرح است این است که طریقی که در خودشناسی پیمودیم و نتیجهای که به دست آوردیم، با آنچه سهروردی و صدرالمتألهين در اینباره گفتهاند، چه تفاوتی دارد؟ در پاسخ بدین پرسش، ابتدا باید بگوییم که روشی که ما برگزیدیم مبتنیبر شهودی است که عمومیتپذیر است؛ یعنی تمام مخاطبان این پژوهش یارای آن دارند که با اندک تأملی دربارة خود و نسبتشان با افعال و اوصافشان، سخن ما را تصدیق کنند. این دستاورد با آنچه فیلسوفان مذکور در اینباره گفتند تفاوت بسیاری دارد. از باب مثال، چنانکه اشاره کردیم، مسیری که سهروردی پیموده است مبتنیبر شهود نورانیت وجودی نفس است که مبتنیبر ریاضات و گذشتن از موانع بسیار است که برای فیلسوفان نیز سهلالوصول نیست، چه رسد به عموم مردم و کسانی که خواهان خودشناسیاند. همچنین، سخن صدرالمتألهين در اینباره نیز مبتنیبر روشهای شهودی و برهانی صعبی است که مشتمل بر مقدمات متافیزیکی عمیقی چون «جوهریت نفس»، «حرکت جوهری اشتدادی نفس»، «اتحاد عاقل و معقول»، «رابطة نفس و بدن» و... است که استحصال نتیجه را با موانع وجودی و معرفتی بسیاری روبهرو میکند که طی کردنشان کار راسخان در علم است. اما به گمان ما، پیمودن گامهای ابتدایی برای تبیین حقیقت کیستی به چنان مسیرهای صعبی نیازمند نیست، هرچند که برای تعمیق خودشناسی، از آن معارف بلند میتوان بهره گرفت. در طریقی که ما پیش نهادیم، شخص با التفات به خود و دریافتن نسبت خود با اوصاف و افعالش، به درک وجه امتیاز خود با دیگر افراد انسانی نائل میگردد و بدینسبب، راه ورود به خودشناسی را هموار مییابد، بیآنکه به ریاضات فراوان یا التفات به مبانی متافیزیکی پیچیده نیازمند باشد. بنابراین، باید گفت که یکی از وجوه تمایز پژوهش ما با آنچه فیلسوفانی چون سهروردی و صدرالمتألهين گفتهاند، در روش پیشنهادة ما برای خودشناسی است که نسبت به طریقة آن فیلسوفان سهلالوصولتر و عمومیتپذیرتر است.
وجه تمایز دیگری که میتوان بدان اشاره کرد، در نتیجهاي است که ما در این پژوهش، بدان دست یافتیم. بر اساس آنچه از سهروردی و صدرالمتألهين در حقیقت کیستی بیان کردیم، میتوان نتیجه گرفت که هیچیک از آنها به «نسبت میان اوصاف و افعال و منِ الهی» اشاره نکردهاند. ما در تبیین حقیقت کیستی گفتیم که هویت ما همانا «نسبتی است که اوصاف و افعال ما با منِ ما برقرار کرده است». این مطلب هرچند که به بیان سهروردی در تبیین تمایز افراد انسانی نزدیک است، ولی با آن تفاوتهایی دارد. تفاوت مهم مطلب ما با سخن سهروردی در این است که وی «نسبت انسان و ادراک» را هویتساز افراد انسانی دانست، اما ما «نسبت اوصاف و افعال به من» را هویتساز افراد انسانی قلمداد کردیم. درواقع سهروردی با تکیه بر شهودات خود، نفس را دارای هویتی ادراکی دانست که هر فرد با آن نسبتی دارد و این نسبت زمینهساز هویتبخشی به آن فرد است. اما ما دایرة وجود انسانی را گستردهتر یافتیم و آن را با مفاهیمی چون «اوصاف و افعال» به بیان درآوردیم تا نشان دهیم که وجود فرد انسانی منحصر در ادراک نیست، بلکه از تمام اوصاف و افعال انسانی که دارای نسبتی حقیقی با مناند، میتوان سخن گفت و آنها را در هویت و کیستی انسان دخیل دانست.
نکتهای که در اینجا ميبایست بدان اشاره کرد این است که دایرة «اوصاف» و «افعال» دایرة وسیعی است که از حوزة «ادراک» و «تصرف در بدن» که در آراء آن دو فیلسوف مورد اشاره قرار گرفت، فراتر میرود و محدودة وسیعتری را شامل میگردد. ازاينرو نباید پنداشت که «اوصاف» و «افعال» صرفاً مشیر به «ادراک» و «تصرف در بدن» است. بر اساس این مطلب، کیستی انسان حوزة وسیعتری ميیابد و امر خودشناسی به تمام اوصاف و افعال انسانی سرایت ميکند.
نتیجهگیری
یکی از نتایجی که در این پژوهش به دست آوردیم این است که از منظر سهروردی، هویت ما هویتی ادراکی است. بدان معنا که کیستی ما را نسبت ما با ادراکمان میسازد. در این میان، تصرف نفس در بدن نیز یکی از وجوه هویتساز ماست که داخل در ذات ما نیست، بلکه عارض بر ذات ماست. همچنین به دست آوردیم که از منظر صدرالمتألهين، کیستی ما همان ادراک ماست که با نفس ما در مراتب گوناگون متحد است. بهعلاوه بدن نیز دستکم در ابتدای مسیر استکمالی، جزء مقومات کیستی ماست. اما ما این دو رأی را وانهادیم و با برگزیدن روش «حضوری» بدین نتیجه دست یافتیم که حقیقت کیستی ما همانا «نسبتی است که منِ ما با اوصاف و افعال ما دارد». این نتیجه ما را یاری میرساند که خودشناسی را عمومیتپذیر کنیم و روشهای صعب و مقدمات متافیزیکی پیچیده را کنار بگذاریم.
- اخوان الصفا (1412ق). الرسالة السابعة من القسم الریاضی فی الصنائع العلمیة و الغرض منها (رسائل إخوان الصفاء). بیروت: الدار الاسلامیه.
- حسنزاده آملی، حسن (1385). دروس معرفت نفس. قم: بینا.
- جوادی آملی، عبدالله (1385). تفسیر انسان به انسان. قم: اسراء.
- سهروردی، شهابالدین (1372). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- شهرزوری، محمد بن محمود (2007م). تاریخ الحکماء قبل ظهور الإسلام و بعده «نزهة الأرواح و روضة الأفراح». پاریس: دار بیبلیون.
- شیرازی، قطبالدین (1392). حکمة الإشراق. تعلیقۀ صدرالمتألهین. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
- صدرالمتألهین (1368). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. قم: مکتبة المصطفوی.
- صدرالمتألهین (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
- صدرالمتألهین (1341). عرشیه. اصفهان: دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
- دهخدا، علیاکبر (1373). لغتنامة دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
- میرداماد، محمدباقر بن محمد (1376). تقویم الإیمان و شرحه. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
- غریبی، سکینه و همکاران (1400). من و معیار تشخیص آن از غیر از منظر سهروردی، ملاصدرا و دکارت. خردنامه صدرا، 104، 93ـ106.
Copyright © 2026 The Author(s). This article is published under the Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.















