Ma`rifat Falsafi, Volume 23, Issue 4, No 92, Year 2026, Pages 27-48

    Gradation in the Thought of Aristotle and Mullā Ṣadrā: A Critical Examination of Harry Austryn Wolfson’s Views

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Somayyeh Ahmadi / Ph.D. in Philosophy and Islamic Theology, Central Tehran Branch, Islamic Azad University / somayyeh_ahmadi@yahoo.com
    Seyedeh zohreh / Ph.D. in Sufism and Islamic Mysticism, University of Religions and Denominations, Qom / szsfatemi@gmail.com
    dor 20.1001.1.17354545.1405.23.4.1.6
    doi Registering DOI...⏳
    Abstract: 
    This article critically examines Wolfson’s position in his essay, “The Terms Mushakkik and Tashkīk in Aristotle, Islamic Philosophy, and Maimonides,” through a comparative analysis of the theory of gradation (tashkīk) in the Aristotelian and Ṣadrian philosophical systems. The findings indicate that Aristotelian gradation remains largely confined to the domains of logic and linguistic analysis. Owing to the absence of a clear distinction between existence and quiddity, it fails to move beyond the realm of concepts and quiddities into that of objective ontology. By contrast, the Transcendent Philosophy (al-ḥikma al-mutaʿāliya), grounded in the doctrine of the primacy of existence (aṣālat al-wujūd), relocates gradation from the conceptual order to the domain of extramental and objective reality. By articulating its four constitutive principles and providing a genuinely ontological criterion for unity and multiplicity, Mullā Ṣadrā develops a novel and systematic account of the structure of being. The results of this study demonstrate that, contrary to Wolfson’s claim, gradation in Islamic philosophy - particularly in the thought of Mullā Ṣadrā - is not merely a conceptual or logical device. Rather, it constitutes a system-forming ontological structure grounded in the primacy of existence and provides a comprehensive explanation of the hierarchical order of reality. Ultimately, by elucidating the fundamental differences between Aristotle’s logical-linguistic conception of gradation and Mullā Ṣadrā’s ontological account, this study reveals the profound theoretical distance separating the two approaches.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :تشکیک در اندیشۀ ارسطو و صدرالمتألهین؛ واکاوی انتقادی دیدگاه‌های هری ولفسن
    Abstract: 
    مقالۀ حاضر با هدف نقد دیدگاه هری ولفسن در مقالۀ «اصطلاح مشکک در آثار ارسطو و فلسفۀ اسلامی و آثار ابن‌میمون»، درصدد تحلیل تطبیقی نظریۀ تشکیک در دو نظام ارسطویی و صدرایی است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که تشکیک ارسطویی، عمدتاً در ساحت «منطق» و «تحلیل الفاظ» باقی مانده و به دلیل عدم تفکیک میان وجود و ماهیت، نتوانسته است از فضای مفاهیم و ماهیات به ساحت هستی‌شناسی عینی انتقال بیابد. در مقابل، حکمت متعالیه با تکیه بر «اصالت وجود»، تشکیک را به فضای «عین و خارج» منتقل کرده و با تبیین ارکان چهارگانه و معیاری حقیقی برای وحدت و کثرت، نظام‌مندی جدیدی از هستی را ترسیم نموده است. نتایج این مطالعه حاکی از آن است که بر خلاف ادعای ولفسن، تشکیک در فلسفۀ اسلامی، به‌ویژه نزد صدرالمتألهین صرفاً یک ابزار مفهومی نیست، بلکه یک ساختار نظام‌ساز است که بر مبانی اصالت وجود بنا شده و منجر به تبیین جامع سلسله‌مراتب هستی گشته است. در نهایت، این پژوهش با تبیین تفاوت‌های بنیادین میان تشکیک منطقی ـ لفظی ارسطو و تشکیک هستی‌شناختی صدرایی، فاصله عمیق میان این دو رویکرد را به تصویر می‌کشد.
    References: 
    • ارسطو (۱۳۸۹). مابعد الطبیعه (متافیزیک). ترجمۀ محمدحسن لطفی. چ سوم. تهران: طرح نو.
    • ارسطو (۱۴۰۰). منطق ارسطو (ارگانون). ترجمۀ میرشمس‌الدین ادیب سلطانی. چ چهارم. تهران: نگاه.
    • اکبریان، رضا و حقیقت، سهراب (۱۳۸۷). رابطه وجود و ماهیت در فلسفه ارسطو و ابن‌سینا. خردنامه صدرا، ۵۲، ۴۰-۶۱.
    • ابن‌سینا،‌ حسین بن عبدالله (۱۳۷۹). النجات من الغرق فی بحر الضلالات. مقدمه و تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه. چ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
    • ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (۱۴۰۴ق). الشفاء (المنطق). تحقیق سعید زاید. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
    • برن، ژان (۱۳۷۳). ارسطو و حکمت مشاء. ترجمۀ سیدابوالقاسم پورحسینی. تهران: امیرکبیر.
    • جوادی آملی، عبدالله (۱۳۶۸). شرح حکمت متعالیه: اسفار اربعه (بخش یکم از جلد ششم). قم: الزهراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۹). رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه. تنظیم و تدوین حمید پارسانیا. چ چهارم. قم: اسراء.
    • حائری یزدی، مهدی (۱۳۸۵). هرم هستی. چ سوم. تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
    • حسین‌زاده، محمد (۱۳۹۶). نگاه وجودی صدرالمتألهین به کلیات خمس. معرفت فلسفی، ۱۴، ۶۵-۸۰.
    • دیباجی، سیدمحمدعلی (۱۳۸۴). جوهر در فلسفه ارسطو. کیهان فرهنگی، ۲۲۵، ۳۰-۳۳.
    • رضایی، امیرحسین و گرجیان، محمدمهدی (۱۴۰۴). تبیینی ارتقایافته از ادلۀ اثبات تشکیک عرضی وجود در حکمت متعالیه. معرفت فلسفی، ۸۹، ۸-۲۳.
    • رضایی، مرتضی (۱۳۹۲). تشکیک وجود صدرایی و تطبیق اجمالی آن بر وحدت شخصی وجود. معرفت فلسفی، ۴۱، ۳۹-۶۱.
    • سهروردی، شهاب‌الدین (۱۳۵۵). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفۀ ایران.
    • شیروانی، علی (۱۳۷۷). تأملاتی پیرامون مسأله تشکیک. نامه مفید، ۱۴، ۱۴۱-۱۶۲.
    • صدرالمتألهین (۱۳۹۱). شرح الاصول الکافی. تهران: مکتبة المحمودی.
    • صدرالمتألهین (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الاربعۀ. چ سوم. قم: دار المعارف الاسلامیه.
    • صدرالمتألهین (بی‌تا ـ الف). تعلیقه بر الهیات شفا. قم: بیدار.
    • صدرالمتألهین (بی‌تا ـ ب). شرح الهدایة الاثیریه. اصفهان: مهدوی.
    • طاهری سرتشنیزی، اسحاق (۱۳۹۰). واژه ارسطویی «اوسیا» و نارسایی برخی از ترجمه‌های آن. فلسفه و کلام اسلامی، ۲، ۱۱۱-۱۲۸.
    • طاهری سرتشنیزی، اسحاق (۱۳۹۱). مفهوم‌شناسی اوسیا در اندیشه ارسطو. پژوهش‌های فلسفی کلامی، ۵۴، ۱۴۳-۱۶۰.
    • عبودیت، عبدالرسول (۱۳۸۷). نظام حکمت صدرایی. چ دوم. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • عبودیت، عبدالرسول (۱۳۹۲). درآمدی به نظام حکمت صدرایی. چ پنجم. قم و تهران: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) و سمت.
    • غزالی، ابوحامد (۱۴۲۱ق). معیار العلم فی فن المنطق. مقدمه و شرح علی بو ملحم. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
    • فارابی، ابونصر (۱۴۰۸ق). المنطقیات للفارابی. تحقیق و مقدمه محمدتقی دانش‌پژوه. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
    • گندمی، رضا (۱۳۸۸). نقد و بررسی دیدگاه ولفسن درباره فلسفه قرون وسطی(رابطه دین و فلسفه). فلسفه دین، ۳، ۱۱۹-۱۳۴.
    • نجفی افرا، مهدی (۱۳۷۶). جوهر در فلسفه ارسطو. کیهان اندیشه، ۷۲، ۶۹-۷۹.
    • ولفسن، هری اوسترین (۱۳۷۰). اصطلاح مشکک در آثار ارسطو و فلسفۀ اسلامی و آثار ابن‌میمون. ترجمۀ فریدون بدره‌ای. تحقیق مهدی محقق و توشیهیکو ایزوتسو. در: منطق و مباحث الفاظ. تهران: دانشگاه تهران.
    • یزدان‌پناه، یدالله (۱۳۹۱). حکمت اشراق. تحقیق و نگارش مهدی علی‌پور. چ دوم. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Ahmadi, Somayyeh, , Seyedeh zohreh. (2026) Gradation in the Thought of Aristotle and Mullā Ṣadrā: A Critical Examination of Harry Austryn Wolfson’s Views. Ma`rifat Falsafi, 23(4), 27-48 https://doi.org/10.22034/marefatfalsafi.2026.5004210.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Somayyeh Ahmadi; Seyedeh zohreh ."Gradation in the Thought of Aristotle and Mullā Ṣadrā: A Critical Examination of Harry Austryn Wolfson’s Views". Ma`rifat Falsafi, 23, 4, 2026, 27-48

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Ahmadi, S, , S.(2026) 'Gradation in the Thought of Aristotle and Mullā Ṣadrā: A Critical Examination of Harry Austryn Wolfson’s Views', Ma`rifat Falsafi, 23(4), pp. 27-48

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Ahmadi, S, , S. Gradation in the Thought of Aristotle and Mullā Ṣadrā: A Critical Examination of Harry Austryn Wolfson’s Views. Ma`rifat Falsafi, 2026; 23(4): 27-48