Ma`rifat Falsafi, Volume 24, Issue 1, No 93, Year 2026, Pages 121-134

    The Nature of Moral Rules in the Theory of Divine Proximity

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Hasan Mohiti Ardakan / assistant professor, Dept. of Islamic Ethics, Islamic Maaref University / mohiti@Maaref.ac.ir
    Mojtaba Mesbah / associate professor, Dept. of philosophy, Imam Khomeini Education and Research Institute / m-mesbah@iki.ac.ir
    dor 20.1001.1.17354545.1405.24.1.7.9
    doi 10.22034/marefatfalsafi.2025.5003254✓
    Abstract: 
    As one of the important issues in normative ethics, which, despite their significance and fundamental standing in Islamic ethics, moral rules have received less attention. With the aim of analyzing the nature of moral rules in the theory of divine proximity (qurb-e ilāhī) attributed to Ayatollah Mesbah Yazdi, this paper has been organized on the basis of the application of moral rules in this theory. The research method is descriptive-analytical, and the outcome of the research includes the derivation of eight characteristics of moral rules, the typology of moral rules, and the presentation of a specific definition. Accordingly, the theory of divine proximity is among the rule-based theories in Islamic ethics, in which moral rules play their role in the deduction of moral judgments as the middle term for proving more specific moral judgments through the major premise (kubrā) in the course of moral reasoning. The most important features of moral rules in this theory include: exemplifying moral judgment, universality, susceptibility to exceptions, realism, demonstrability, being informative (akhbārī), consistency with foundations and principles, and playing its role in the major premise of moral reasoning. Furthermore, various types of moral rules, such as positive and negative, general and specific, and primary (original) and derivative, were identified in this theory.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :چیستی قواعد اخلاقی در نظریۀ قرب الهی*
    Abstract: 
    بحث از قواعد اخلاقی یکی از مسائل مهم اخلاق هنجاری به‌شمار می‌آید که علی‌رغم اهمیت و جایگاه اساسی آن در اخلاق اسلامی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. مقاله پیش‌رو با هدف تحلیل چیستی قواعد اخلاقی در نظریۀ قرب الهی منسوب به آیت‌الله مصباح یزدی، بر اساس کاربست قواعد اخلاقی در این نظریه سامان یافته است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی بوده و حاصل پژوهش استنباط هشت ویژگی برای قواعد اخلاقی، گونه‌شناسی قواعد اخلاقی و ارائه تعریفی خاص بوده است. بر این اساس، نظریۀ قرب الهی جزء نظریات قاعده‌محور در اخلاق اسلامی است که در آن قواعد اخلاقی به‌عنوان واسطۀ اثبات احکام جزئی‌تر اخلاقی از طریق قرار گرفتن در کبرای استدلال اخلاقی نقش خود را در استنباط حکم اخلاقی ایفا می‌کنند. مهم‌ترین ویژگی‌های قواعد اخلاقی در این نظریه عبارت‌اند از: مصداقیت برای حکم اخلاقی، کلیت، استثناپذیری، واقع‌نمایی، برهان‌پذیری، اخباری بودن، سازگاری با مبانی و اصول، و ایفای نقش در کبرای استدلال اخلاقی. همچنین گونه‌های مختلف قواعد اخلاقی نظیر ایجابی و سلبی؛ عام و خاص، و اصیل و اشتقاقی در این نظریه شناسایی شد.
    References: 
    • ابن‌فارس، احمد بن زکریا (1404ق). معجم مقائیس اللغة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    • تهانوی، محمد بن علی (1996م). موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
    • جرجانی، علی بن محمد (1370). التعریفات. تهران: ناصر خسرو.
    • حسینی قلعه‌بهمن، سیداکبر (۱۳۹۴). تحلیلی بر ساختار اخلاقی نظام ادیان. معرفت ادیان، 7(۲۵)، ۱۱۳-۱۳۰.
    • دشتی، سیدحبیب‌الله (1396). نقش قاعده زرین در تصمیم‌گیری اخلاقی. در: احمدحسین شریفی و همکاران. دانشنامه اخلاق کاربردی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • رستمی، محمد و تقی‌پور، بهرام (1401). جایگاه قواعد اخلاقی در داوری اختلافات تجاری شرکت‌ها. اخلاق زیستی، ۱۲(۳۷)، ۱-۱۷.
    • السامرائی، بکر عبدالرزاق محمود (2000م). قواعد الأخلاق فی التصوف الإسلامی. بغداد: دارالشؤون الثقافیة العامة.
    • شریفی، احمدحسین (1396). جایگاه اخلاق کاربردی در هندسه دانش‌های اخلاقی. در: دانشنامه اخلاق کاربردی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • شریفی، احمدحسین (1397). نظریه‌پردازی اسلامی در علوم انسانی. تهران: آفتاب توسعه.
    • علیمیرزایی، فاطمه و سامانیان، صمد (۱۴۰۲). مروری بر قواعد اخلاقی در حرفه حفاظن آثار تاریخی. دانش حفاظت و مرمت، 6(4)، 2-۱۷.
    • فاضل مقداد، جمال‌الدین (1405ق). ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین. تحقیق مهدی رجائی. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
    • فراهیدی، خلیل بن احمد (1410ق). کتاب العین. قم: هجرت.
    • فقیهی، سیده (۱۳۹۵). معیار قواعد اخلاقی در نظام سیاسی اسلامی. اخلاق وحیانی، ۶ (۱)، 4۷-۷۴.
    • محیطی، حسن و احمدی، حسین (1400). فلسفه اخلاق: فرااخلاق و اخلاق هنجاری. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۷۴). دروس فلسفه اخلاق. تهران: اطلاعات.
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1388الف). فلسفه اخلاق. تصحیح احمدحسین شریفی. تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1388ب). پیام مولا از بستر شهادت. تدوین و نگارش محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1388ج). رستگاران. تدوین و نگارش محمدمهدی نادری قمی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1390). سجاده‌های سلوک: شرح مناجات‌های امام سجاد. تدوین و نگارش کریم سبحانی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391الف). پرسش‌ها و پاسخ‌ها. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391ب). به پیشواز خورشید غرب‏:‏ گزارش سفر آیت الله مصباح یزدی به اسپانیا و امریکاری لاتین. تدوین و نگارش مرتضی موسی‌پور. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1392). عبرت‌های خرداد. تدوین و نگارش علیرضا تاجیک و سیدحسین شفیعی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدى، محمدتقى (1393). تعلیقة علی نهایة الحکمة. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394الف). نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. تصحیح احمدحسین شریفی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394ب). پند جاوید‏:‏ شرح وصیت امیرالمؤمنین على به فرزندش امام حسن مجتبى(ع). نگارش علی زینتی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394ج). حکیمانه‌ترین حکومت‏:‏ کاوشی در نظریه ولایت فقیه. تحقیق و نگارش قاسم شبان‌نیا. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدى، محمدتقى (1396). نظریه حقوقى اسلام. تحقیق و نگارش محمدمهدى نادرى قمى و محمدمهدى کریمی‌نیا. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1398الف). اخلاق در قرآن. تحقیق و نگارش محمدحسین اسکندری. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1398ب). آموزش فلسفه. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدى، محمدتقى (1398ج). نظریه سیاسی اسلام. تحقیق و نگارش کریم سبحانی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح، مجتبی (1387). بنیاد اخلاق. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح، مجتبی (1400). فلسفۀ اخلاق. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • معلوف، لوئیس (1380). المنجد فی اللغة و الأدب و العلوم. تهران: ایران.
    • معلی، مهدی و محمدحسینی، عباس (۱۴۰۲). درآمدی بر تعامل اخلاقی و حقوقی. دین و قانون، ۴(۱۴)، ۱۹۳-۲۲۹.
    •  
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Mohiti Ardakan, Hasan, Mesbah, Mojtaba. (2026) The Nature of Moral Rules in the Theory of Divine Proximity. Ma`rifat Falsafi, 24(1), 121-134 https://doi.org/10.22034/marefatfalsafi.2025.5003254.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Hasan Mohiti Ardakan; Mojtaba Mesbah."The Nature of Moral Rules in the Theory of Divine Proximity". Ma`rifat Falsafi, 24, 1, 2026, 121-134

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Mohiti Ardakan, H, Mesbah, M.(2026) 'The Nature of Moral Rules in the Theory of Divine Proximity', Ma`rifat Falsafi, 24(1), pp. 121-134

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Mohiti Ardakan, H, Mesbah, M. The Nature of Moral Rules in the Theory of Divine Proximity. Ma`rifat Falsafi, 2026; 24(1): 121-134