معرفت فلسفی

زمان یکی از مهم‌ترین مسائل فلسفی در تبیین حقیقت انسان به شمار می‌رود. در فلسفه معاصر، مارتین هایدگر با تفسیر اگزیستانسیال از زمان، آن را افق فهم و عین نحوۀ بودن انسان می‌داند؛ در حالی که در حکمت متعالیه، ملاصدرا بر اساس اصالت وجود و حرکت جوهری، زمان را بُعدی از وجود مادی و از مشخِّصات انسان تلقی می‌کند. این مقاله با رویکرد تطبیقی-تحلیلی و با هدف مواجهه و ارزیابی دو دستگاه فلسفی، به این پرسش بنیادین می‌پردازد که: آیا انسان ذاتاً موجودی زمانی است یا می‌تواند فرازمان باشد؟ اهمیت زمان در مجموعۀ تفکر هایدگر این گمانه را تقویت می‌کند که زمان دارای اصالت است. برای کشف نسبت بین انسان و زمان در اندیشۀ هایدگر باید تعریف او از وجود، انسان و زمان را به دقت مرور کنیم. از دیگر سو ملاصدرا نیز به وجود و زمان نگاهی ابتکاری دارد. چنان‌که خواهد آمد اگر تفسیر هایدگر را بپذیریم امکان فراروی انسان از زمان منتفی است و اگر مبانی صدرا را ترجیح دهیم تلقی هایدگر از زمان به مثابه افق وجود انسان، قابل قبول نخواهد بود.