سخن نخست

ضمیمهاندازه
001.pdf112.13 کیلو بایت

فلسفۀ تطبیقی: چیستی و ضرورت آن

در فلسفۀ تطبیقی (Comparative philosophy) غرض بررسی و مقایسه دو سنت یا دو مکتب، یا دو فیلسوف یا دو نظریه و امثال آن است. در این مقایسه مثلاً مبانی، ساختار و روش و نتایج دو فلسفه ارائه می شود و مشابهت‌ها یا تفاوت‌های آنها و احیاناً نقاط قوت و ضعفشان نشان داده می‌شود. ممکن است غرض محقق نشان دادن برجستگی یک فلسفه بر دیگری باشد یا اساساً چنین غرضی نداشته باشد. مقایسۀ فلسفۀ ابن‌سینا و کانت، مثلاً یعنی مقایسه مبانی و روش و مسائل و استدلال‌‌ها و نتایج این دو فلسفه و احیاناً داوری بین آنها. همین‌طور است مقایسۀ وحدت وجود اسپینوزا و وحدت وجود ابن‌عربی، یا برهان وجودی آنسلم با برهان صدیقین صدرالمتألهين.
البته نباید ظاهربین بود و تفاوت‌ها و شباهت‌های سطحی و ظاهری را ملاک قرار داد و به صرف بیان تفاوت‌ها و شباهت‌ها بسنده کرد. پرداختن به فلسفۀ تطبیقی مشروط به شناخت عمیق دو فلسفه است. شناخت دنیای دو فیلسوف و نحوۀ نگاهشان و شناخت زبانشان شرط ضروری برای ورود در این عرصه است. گاهی ممکن است شباهت ظاهری باشد و تفاوت بنیادی و بعکس. پرداختن به فلسفۀ تطبیقی کار هر فیلسوف یا پژوهشگر فلسفه نیست. با خواندن چند ترجمه و کتاب و مقاله نمی توان دست به این کار زد. آشنایی عمیق با سنت‌های فلسفی و تاریخ فلسفه از لوازم فلسفۀ تطبیقی است، اما برای کار تطبیقی صرف دانستن تاریخ فلسفه کافی نیست.
غرض از فلسفۀ تطبیقی نفس مقایسه و بیان شباهت‌ها و تفاوت‌ها نیست، بلکه باید دید ثمرۀ آن چیست. ارزش مقایسه در ثمرۀ آن است و باید نتیجه‌ای داشته باشد. صرف بیان مشابهت‌ها و تفاوت‌ها توجیه ندارد. مقایسه باید راه‌گشایی در حل مسئله و نوآوری داشته باشد. باید دید پرسشی که در هر دو نظام مطرح است چه پاسخی دارد؟ فلسفۀ تطبیقی برای بهتر شناختن فلسفه و حل مسائل فلسفی است. از رودررو قرار دادن دو مکتب یا دو متفکر می‌خواهیم به نتیجه‌ای برسیم. با مقایسه، دو طرف مقایسه بهتر شناخته می‌شوند. فلسفۀ تطبیقی برای شناخت و معرفی فلسفۀ خودی نیز راهگشاست. گاهی ممکن است تفاوت‌ها سطحی باشد و در مقایسۀ تحقیقی به وحدت بنیادین دو فلسفه برسیم؛ همچنین شباهت‌ها هم ممکن است سطحی باشد و دو فلسفه تفاوت بنیادی با هم داشته باشند. در فلسفۀ تطبیقی به تأثیر و تأثرات مکتب‌ها و افراد نسبت به یکدیگر هم ممکن است پی ببریم. از این جهت، فلسفۀ تطبیقی با تاریخ فلسفه گره می خورد. حاصل کلام این است که مطالعۀ تطبیقی فلسفه در فهم واقع و کشف حقیقت به ما کمک می‌کند. به درک فلسفه نزدیک‌تر می‌شویم. همچنین زمینه را برای تفاهم و نزدیک شدن فرهنگ‌ها فراهم می‌کند. فلسفۀ تطبیقی دیالوگ بین جریان‌هاي فلسفی است که زمینه برای دیالوگ بین فرهنگ‌ها را فراهم می‌کند و گفت‌وگوی بین تمدن‌ها را در عمیق‌ترین لایه‌های آن طرح می‌کند.
فلسفۀ تطبیقی به معنایی که ما در اینجا توضیح دادیم بیشتر در دورۀ جدید مطرح شد و شاخه‌ای نسبتاً جدید در فلسفه است و در گذشته چندان مورد توجه نبوده است. البته جسته و گریخته در لابه‌لای مباحث آراء فلاسفه بحث می‌شد و احیاناً مقایسه‌ای صورت می‌گرفت، اما توجه استقلالی به این موضوع نبود. شاید یک نمونۀ کهن از مقایسه دو فلسفه کاری است که فارابی در الجمع بین رأیی الحکیمین کرده است. او کوشیده بین آراء افلاطون و ارسطو در مواردی که آنها در ظاهر با هم اختلاف دارند جمع کند و حتی‌الامکان هماهنگی و توافق آنها را برجسته کند. اما چنان‌که می‌دانیم ظاهرا مبنای کار فارابی مطابق تصور آن زمان این بود که کتاب اثولوجیای افلوطین را از آن ارسطو می‌دانستند. در هر حال حتی این کار فارابی با فلسفۀ تطبیقی به معنای امروزی آن فاصله دارد. نمونۀ دیگر قطب‌الدین رازی است که در کتاب محاکمات بین آراء فخررازی و خواجه نصیرالدين در شرح اشارات داوری می‌كند. مقایسۀ نظرها و نظریات همیشه در فلسفه بوده، اما این غیر از فلسفۀ تطبیقی به عنوان یک گرایش و رشته است. چنان‌که اشاره به اندیشه‌های پیشینيان در همۀ کتاب‌های فلسفی ما هست، اما این عین تاریخ فلسفه نیست. نکتۀ مهم در اینجا این است که فلسفۀ تطبیقی بیشتر به مقایسۀ دو فلسفه از دو فرهنگ مختلف می‌پردازد و این مقایسه است که حساس و جالب و سودمند است. مواردی که ما در فلسفۀ خودمان داشته‌ایم گفت‌وگوی درون‌فرهنگی است، اما در فلسفۀ تطبیقی توجه اصلی به مطالعۀ فلسفه‌هایی است که با هم فاصله دارند و بیگانه از هم به نظر می‌رسند، از همین جهت گاهی از آن تعبیر به فلسفۀ بین‌فرهنگی (cross- cultural philosophy) مي‌شود.
بی‌شک بین فلسفه‌ها اشتراکاتی هست که مبنای مقایسه است. اشتراک اصلی فلسفه‌ها این است که همۀ آنها پایبند به روش عقلی هستند. مسائل را تجزیه و تحلیل عقلی می‌کنند و با روش عقلی به استنتاج می‌پردازند و با علوم تجربی، تاریخی و نقلی و شهودی متفاوت هستند. از جهت خاستگاه نیز وجه اشتراک فلسفۀ اسلامی و غربی این است که هردو ریشه در فلسفۀ یونانی دارند. البته ریشۀ فلسفۀ غرب فقط یونان نیست، بلکه ریشه‌های رومی و مصری هم دارد و بنا بر بعضی از نظرها از فرهنگ و اندیشۀ شرقی و ایرانی هم بهره برده است. در اینجا باید افزود که فلسفۀ اسلامی از طریق ترجمۀ آثار اسلامی در قرون وسطا و تأثیرگذاری بر حکمای مدرسی، بر فلسفۀ غرب تأثیر گذاشته است. نکتۀ اشتراک دیگر بین فلسفۀ اسلامی و بسیاری از فلسفه‌های غربی این است که آنها با ادیان ابراهیمی پیوند دارند و از آن متأثر هستند و از این جهت ریشه‌ها و مفاهیم مشترک دارند.
مبنای دیگر مقایسه، وجود تفاوت‌هاست. بدون وجود تفاوت مقایسه معنا ندارد. مثل اینکه فلسفۀ اسلامی و فلسفۀ غرب هر دو از فلسفۀ یونان سرچشمه گرفتند، اما مسیرهای متفاوتی را طی کرده‌اند. فلسفه از عوامل مختلفی تأثیر می‌پذیرد. فلسفه از فرهنگ، اوضاع اجتماعی، دین، علوم و معارف دیگر و حتی خصوصیات روحی و روانی افراد رنگ می‌پذیرد. ازاین‌رو فلسفه در غرب، در جهان اسلام و در شرق دور سرنوشت مختلف داشته است. حتی در اسلام بین شیعه و سنی از جهت سیر و جایگاه فلسفه تفاوت هست. ادیان مسیحیت و یهودیت، تمدن یونان و روم، تحولات قرون وسطا و دوران رنسانس و پیدایش علم جدید در شکل‌گیری و مسیر فلسفه در غرب تأثیر چشمگیری داشته است. به عنوان مثال اگر فیزیک نیوتن ازیک‌سو و تشکیکات هیوم از سوی دیگر نبود فلسفۀ کانت هرگز به وجود نمي‌آمد. اگر رشد چشمگیر علوم تجربی و موفقیت تکنولوژیک آن نبود هرگز فلسفۀ پوزیتیویسم در غرب شکل نمي‌گرفت. اگر نظام سرمایه‌داری (کاپیتالیزم) در غرب شکل نمی‌گرفت مارکسیسزم پیدا نمی‌شد. این تحولات در جهان اسلام رخ نداده است. از سوی دیگر، تعالیم قرآن و آموزه های پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم و امامان شیعه علیهم السلام در شکل‌گیری فلسفۀ اسلامی و رشد الهیات بسیار مؤثر بوده است. پیوند عقلانیت و معنویت در اسلام موجب شکل‌گیری عرفان نظری در جهان اسلامی شده که خود نوعی نظام مابعدالطبیعی است. عرفان نظری در مسیحیت و هند کم و بیش هست، اما هرگز به شکل عمیق و نظام‌مند که در جهان اسلام به صورت یک علم رشد پیدا کرده در سنت‌های دیگر دیده نمی‌شود. از سوی دیگر، به جهت رکود علوم تجربی و علوم اجتماعی در جوامع اسلامی متأخر فلسفۀ ناظر به این ساحت‌ها در جهان اسلام گسترش نیافت.
توجه به چند نکته در مطالعات تطبیقی لازم است. یکی این است که باید از ترجمه و تطبیق شتابزده مفاهیم یک فرهنگ به مفاهیم آشنای فرهنگ خودی دوری کرد. این همسان‌پنداری گاهی مانع فهم ما از فرهنگ‌های دیگر می‌شود. تا به واژۀ آشنایی در مکتب فلسفی دیگر برمی‌خوریم نباید فکر کنیم لزوماً این واژه یا اصطلاح در آن فرهنگ همان معنایی را دارد که در فرهنگ ما دارد. این امر مختص به فلسفه نیست، بلکه در همۀ مطالعات تطبیقی باید به آن توجه داشت. اصولاً یکی از دشواری‌های کار تطبیقی ترجمه و معادل‌یابی است. البته منظورم فقط ترجمه و معادل لفظی در اینجا نیست، بلکه منظورم معادل مفهومی است. گاهی برخی تا آنجا پیش می‌روند که فرهنگ‌ها را به‌طوركلي غیرقابل نفوذ و درک مي‌دانند که از آن به تطبیق‌ناپذیری (Incommensurability) تعبیر می‌کنند که این به نظرم افراط و زیاده‌روی است، گرچه دشواری این فهم و تطبیق را باید پذیرفت.
مطلب دیگر این است که در مطالعۀ مقایسه‌ای تا جایی که ممکن است نباید پیش‌داوری داشت و فلسفۀ مورد قبول خود را همیشه برتر و فلسفه‌های دیگر را فرودست‌تر فرض کرد. این‌گونه ذهنیت مانع فهم و داوری درست دربارۀ مکتب ها و نظریات رقیب می شود. اصولاً پیش‌داوری‌ها رهزن هستند، مثلاً یکی از پیش‌داوری‌ها آن چیزی است که ذات‌گرایان و طرف‌داران حکمت خالده دارند که براساس آن برای همۀ فلسف‌ها و ادیان و به‌طوركلي معارف بشری به ذات و گوهر مشترک قائل هستند. من نمی گویم ذات و گوهر مشترکی وجود ندارد، اما سخنم این است که اگر هم چنین نظری داریم در مطالعۀ تطبیقی باید آن را در پرانتز بگذاریم و از پیش ‌فرض نکنیم. اگر تحقیق ما را به آنجا رساند اظهار کنیم.
سردبیر
 

 

سال انتشار: 
16
شماره مجله: 
62
شماره صفحه: 
7