تحليل مفهومي «ثبوت بالعرض» و «ثبوت بالتبع» در حيطۀ‎ صفات الهي، از منظر صدرالمتألهين

قيمت مقاله الكترونيكي: 
15000تومان

سال پانزدهم، شماره سوم، پياپي 59، بهار 1397

محمدحسين وفائيان / دکتري فلسفه و کلام اسلامي دانشگاه تهران      Mh_vafaiyan@ut.ac.ir
قاسمعلي کوچناني / دانشيار گروه فلسفه و کلام اسلامي دانشگاه تهران     kochnani@ut.ac.ir
دريافت: 16/11/95                  پذيرش: 01/06/96

چکيده
در حکمت متعاليه، ثبوت صفات الهي براي باري‌تعالي به‌مثابه ثبوت وجود براي ماهيت انگاشته مي‌شود. اين ثبوت، گاه متصف به «ثبوت بالعرض» و گاه نيز متصف به «ثبوت بالتبع» مي‌گردد. «ثبوت بالعرض» در نگاه منطق‎دانان و به اذعان صدرالمتألهين، ثبوتي غيرحقيقي و مجازي است؛ درحالي‎که در «ثبوت بالتبع»، محمول براي موضوع به نحو اجمالي ثابت مي‌گردد. اعتقاد به اين دو نوعِ متفاوت از ثبوت براي صفات الهي و ماهيات، در بدو امر ناممکن و متناقض‎نماست. مسئله پژوهش جاري، تحليل معناشناختي «ثبوت بالتبع» و «ثبوت بالعرض» از منظر صدرالمتألهين و مقايسه آن دو با يکديگر براي اثبات يا رفع متناقض‎نماي مذکور است. رهيافت به‌دست‌آمده که با روش تحليلي ‌ـ منطقي عبارات صدرالمتألهين حاصل گشته است، بيان دو احتمال در معناي «ثبوت بالتبع»، با لحاظِ دو نگاه متفاوت نسبت به ماهيات و صفات الهي است که هيچ‎يک با «ثبوت بالعرض» ناسازگار نخواهند بود.
كليدواژه‌ها: ثبوت ماهيت براي وجود، صفات الهي، وجود بالتبع، وجود بالعرض، صدرالمتألهين.