Ma`rifat Falsafi, Volume 5, Issue 3, No 19, Year 2026, Pages 61-116

    مفاهیم بدیهى و نظرى، معیار بداهت؛ مبناگروى ويژه متفكران مسلمان در حوزه مفاهيم

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    Mohammad Hoseinzadeh yazdi / Professor, Department of Philosophy, Imam Khomeini Education and Research Institute / hosseinzade@iki.ac.ir
    61-116 2026/08/13 2026/08/13 2026/08/13
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :مفاهیم بدیهى و نظرى، معیار بداهت؛ مبناگروى ويژه متفكران مسلمان در حوزه مفاهيم
    Abstract: 
    این نوشتار به بحث درباره مفاهیم بدیهى و نظرى مى‏پردازد و این تقسیم را، که اساسى‏ترین و پرثمرترین تقسیم براى مفاهیم در معرفت‏شناسى است، با نگاهى معرفت‏شناختى بررسى مى‏کند. گرچه به لحاظ وجودشناختى در این تقسیم تردید شده است، اما نمى‏توان تحقق این دو قسم را انکار نمود. بدین‏روى، مؤلف پس از تعریف مفهوم «بدیهى» و «نظرى»، نگاهى گذرا به این‏گونه تردیدها افکنده، آنها را ارزیابى مى‏نماید. در ادامه، مفاهیم یا تصورات بدیهى را برمى‏شمرد و پس از بررسى رابطه بدیهى و نظرى با تفکر، حقیقت اندیشه و گستره آن را بررسى مى‏کند. در ادامه، بنیادى‏ترین مبحث معرفت‏شناسى در حوزه مفاهیم یا تصورات را، که مسئله «معیار بداهت» آنهاست، بررسى کرده، به شرح گسترده‏اى از مبناگروى ویژه متفکران مسلمان در حوزه مفاهیم و تصورات دست مى‏یازد.
    Keywords: 
    علم حضورى
    بدیهى
    معقولات ثانى
    اندیشه
    مفاهیم حسّى
    مفاهیم شهودى.
    References: 
    • ··· منابع
    • ـ آشتیانى، میرزا مهدى، تعلیقة على شرح المنظومة السبزوارى، قسم المنطق، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، 1376.
    • ـ ابن ترکه، کتاب المناهج فى المنطق، تحقیق ابراهیم دیباجى، تهران، دانشگاه تهران، 1376.
    • ـ ابن جزم، الاصول و الفروع، تحقیق محمّدعاطف و دیگران، قاهره، دارالنهضة العربیة، 1978.
    • ـ ابن خلدون، لُباب المحصّل فى اصول‏الدین، تحقیق رفیق عجم، بیروت، دارالمشرق، 1955.
    • ـ ابن‏سینا، التعلیقات، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، 1379، چ چهارم.
    • ـ ـــــ ، الشفاء، الالهیّات، قم، کتابخانه آیه‏اللّه مرعشى نجفى، 1404.
    • ـ ـــــ ، الشفاء، البرهان، قاهره، الامیریة، 1375ق، المقالة الاولى، الفصل الثالث و السادس.
    • ـ ـــــ ، الشفاء، الطبیعیات، 1. السماع الطبیعى، تحقیق سعید زاید، قم، مکتبة آیه‏اللّه مرعشى نجفى، 1405.
    • ـ ـــــ ، الشفاء، المنطق، 1. المدخل، قم، کتابخانه آیه‏اللّه مرعشى نجفى، 1404.
    • ـ ـــــ ، الطبیعیات، قم، کتابخانه آیه‏اللّه مرعشى نجفى، 1405، ج 1.
    • ـ ـــــ ، رسالة ابن‏سینا فى فائدة المنطق، در: منطق و مباحث الفاظ، تحقیق مهدى محقق و دیگران، تهران، دانشگاه تهران، 1370.
    • ـ ابن فورک، مجرّد مقالات الشیخ الاشعرى، تحقیق دانیال جیماریه، بیروت، دارالمشرق، 1987.
    • ـ ارسطو، البرهان، ترجمه متى بن یونس، در: منطق ارسطو، تحقیق عبدالرحمن بدوى، بیروت، دارالقلم، 1980.
    • ـ ـــــ ، منطق ارسطو، ترجمه میر شمس‏الدین ادیب سلطانى، تهران، نگاه، 1378.
    • ـ افلاطون، دوره آثار افلاطون، ترجمه محمّدحسن لطفى و رضا کاویانى، تهران، خوارزمى، 1380، چ سوم، ج 1.
    • ـ ایجى، قاضى عضدالدین، المواقف، بیروت، عالم الکتب، بى‏تا.
    • ـ باقلانى، قاضى ابوبکر، الانصاف فیما یجب اعتقاده ولا یجوز الجهل به، تحقیق محمّدزاهد کوثرى، قاهرة، مکتبة الخانجى، 1413، چ سوم.
    • ـ بهمنیار، التحصیل، تصحیح مرتضى مطهّرى، تهران، دانشگاه تهران، 1349.
    • ـ تفتازانى، سعدالدین، شرح المقاصد، تحقیق عبدالرحمن عمیرة، بى‏جا، الدار، 1409، ج 1.
    • ـ ـــــ ، شرح المقاصد، تحقیق عبدالرحمن عمیرة، قم، شریف رضى، 1409، ج 1.
    • ـ جوادى آملى، عبداللّه، رحیق مختوم، قم، اسراء، 1375، ج 1.
    • ـ حسین‏زاده، محمّد، پژوهشى تطبیقى در معرفت‏شناسى معاصر، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، 1382، فصل نهم.
    • ـ ـــــ ، معرفت‏شناسى، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى قدس‏سره، 1385، چ دهم.
    • ـ ـــــ ، منابع معرفت، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى قدس‏سره، 1386.
    • ـ حسینى اعرج، محمّدرضا، الارجوزة فى المنطق، در: منطق و مباحث الفاظ، تصحیح مهدى محقق و دیگران، تهران، دانشگاه تهران، 1370.
    • ـ حلّى، حسن‏بن یوسف، الاسرار الخفیة فى العلوم العقلیة، تحقیق مرکز الأبحاث والدراسات الاسلامیة، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، 1379.
    • ـ ـــــ ، القواعد الجلیّة، قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1412.
    • ـ ـــــ ، نهایة المرام فى علم الکلام، تحقیق فاضل عرفان، قم، مؤسسة الامام الصادق علیه‏السلام، 1419، ج 2.
    • ـ خونجى، محمّد، کشف‏الاسرار عن غوامض الافکار، حسن ابراهیمى، پایان‏نامه کارشناسى ارشد، تهران، دانشکده الهیات و معارف، 1372ـ1373.
    • ـ دغیم، سمیع، موسوعة مصطلحات علم الکلام الاسلامى، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون، 1998، ج 1.
    • ـ دوانى، جلال‏الدین، تعلیقه بر شرح شمسیة، در: قطب‏الدین محمّد رازى و دیگران، شروح الشمسیة، بیروت، شرکة شمس‏المشرق، بى‏تا.
    • ـ رازى، فخرالدین محمّد، البراهین، در: علم کلام، تهران، دانشگاه تهران، 1342.
    • ـ ـــــ ، الرسالة الکمالیة فى الحقائق الالهیة، تصحیح سید محمّدباقر سبزوارى، تهران، دانشگاه تهران، 1335.
    • ـ ـــــ ، المحصّل، در: نصیرالدین طوسى، نقد المحصّل، تهران، دانشگاه تهران، 1382.
    • ـ ـــــ ، شرح الاشارات والتنبیهات، در: نصیرالدین طوسى و فخرالدین رازى، شرحى الاشارات، قم، کتابخانه آیه‏اللّه مرعشى نجفى، 1404، الجزء الثانى.
    • ـ ـــــ ، لباب الاشارات، تحقیق احمد حجازى سقّا، قاهره، مکتبة الکلیات الأزهریة، 1986.
    • ـ ـــــ ، معالم اصول‏الدین، بیروت، دارالفکر اللبنانى، 1992.
    • ـ رازى، قطب‏الدین، تحریر القواعد المنطقیة، قم، بیدار، 1382.
    • ـ ـــــ ، شرح الرسالة الشمسیة، قم، بیدار، 1382.
    • ـ ـــــ ، شرح المطالع، قم، کتبى نجفى، بى‏تا.
    • ـ سبزوارى، ملّاهادى، شرح المنظومه، تصحیح حسن حسن‏زاده آملى، تهران، ناب، 1416، ج 1.
    • ـ ـــــ ، شرح المنظومة، قم، مصطفوى، بى‏تا.
    • ـ سهروردى، شهاب‏الدین، حکمة الاشراق، در: قطب‏الدین شیرازى، شرح حکمه‏الاشراق، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، 1383.
    • ـ ـــــ ، مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، تهران، پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، 1373، چ دوم، ج 2.
    • ـ ـــــ ، منطق تلویحات، تصحیح على‏اکبر فیض، تهران، دانشگاه تهران، 1334.
    • ـ شهرزورى، شمس‏الدین محمّد، الشجرة الالهیّة فى علوم الحقائق الربّانیة، تصحیح نجفقلى حبیبى، تهران، مؤسسه پژوهشى حکمت و فلسفه ایران، 1383.
    • ـ ـــــ ، رسائل الشجرة الالهیة فى علوم الحقائق الربانیة، تهران، مؤسسه پژوهشى حکمت و فلسفه ایران، 1384، ج 9.
    • ـ شیرازى، قطب‏الدین محمّد، درّة التاج، تصحیح محمّد مشکوة، تهران، حکمت، 1369، چ سوم.
    • ـ طباطبائى، سید محمّدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، قم، مرکز بررسى‏هاى اسلامى، 1356.
    • ـ طوسى، محمّدبن حسن، الاقتصاد الهادى الى الرشاد، تهران، مکتبة جامع چهل ستون، 1400.
    • ـ ـــــ ، تلخیص الشافى، نجف، مکتبة العلمین: الطوسى و بحرالعلوم، 1383ق.
    • ـ طوسى، نصیرالدین، اساس الاقتباس، تصحیح مدرّس رضوى، تهران، دانشگاه تهران، 1355، چ دوم.
    • ـ ـــــ ، الاشارات و التنبیهات، تهران، نشر کتاب، 1403، چ دوم، ج 3.
    • ـ ـــــ ، تعدیل المعیار فى نقد تنزیل الافکار، در: منطق و مباحث الفاظ، تصحیح مهدى محقق و دیگران، تهران، دانشگاه تهران، 1370.
    • ـ ـــــ ، روضة التسلیم، تصحیح و. ایوانف، تهران، جامى، 1363.
    • ـ عارفى، عبّاس، بدیهى و نظرى (در دست انتشار)، فصل پنجم.
    • ـ علم‏الهدى، سید مرتضى، الذخیرة فى علم الکلام، تحقیق سیداحمد حسینى، قم، مؤسسة النشر الاسلامى، 1411.
    • ـ فارابى، ابونصر، المنطقیات، تصحیح محمّدتقى دانش‏پژوه، قم، کتابخانه آیه‏اللّه مرعشى نجفى، 1408، ج 1.
    • ـ ـــــ ، عیون المسائل، در: المجموع، مصر، مطبعة السعادة، 1325ق.
    • ـ فیّاضى، غلامرضا، درآمدى بر معرفت‏شناسى، نگارش مرتضى رضایى و دیگران، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، 1386.
    • ـ قاضى عبدالجبّار، المغنى، قاهرة، الشرکة العربیة للطباعة والنشر، 1380، الجزء السادس عشر.
    • ـ گیلانى، شیخ عبداللّه، الرسالة المحیطة بتشکیکات فى القواعد المنطقیة مع تحقیقاتها، در: منطق و مباحث الفاظ، تصحیح مهدى محقق و دیگران، تهران، دانشگاه تهران، 1370.
    • ـ ماوردى، على‏بن محمّد، اعلام النبوّة، بیروت، دارالکتب العلمیة، 1406.
    • ـ مصباح، محمّدتقى، آموزش فلسفه، تهران، سازمان تبلیغات اسلامى، 1364، ج 1.
    • ـ مطهّرى، مرتضى، تقریر شرح‏المنظومة، تهران، حکمت، 1385، ج 1.
    • ـ ـــــ ، شرح مبسوط منظومه، قم، صدرا، 1380، چ چهارم، ج 9.
    • ـ ـــــ ، مجموعه آثار (شرح مبسوط منظومه)، قم، صدرا، 1380، چ هشتم، ج 9.
    • ـ ملّاصدرا (صدرالدین محمّدبن ابراهیم شیرازى)، التنقیح فى المنطق، تصحیح غلامرضا یاسى‏پور، تهران، بنیاد حکمت صدرا، 1378.
    • ـ ـــــ ، اللمعات المشرقیة فى الفنون المنطقیة، در: همو، منطق نوین، تصحیح محمّد مشکوه‏الدینى، تهران، آگاه، 1360.
    • ـ ـــــ ، تعلیقات بر شفا، در: ابن‏سینا، الالهیّات من الشفاء، قم، بیدار، بى‏تا.
    • ـ ـــــ ، تعلیقة بر شرح حکمه‏الاشراق، در: قطب‏الدین محمّد شیرازى، حکمة الاشراق، قم، بیدار، بى‏تا.
    • ـ ـــــ ، رسالة التصور والتصدیق، در: رسالتان فى التصور والتصدیق، تحقیق مهدى شریعتى، قم، اسماعیلیان، 1416.
    • ـ ـــــ ، الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة، قم، مصطفوى، بى‏تا، ج 1.
    • ـ میر سید شریف، شرح المواقف، قاهره، مطبعة السعادة، 1325ق، ج 1و2.
    • ـ نراقى، ملّامهدى، شرح الالهیات من کتاب الشفا، تهران، دانشگاه تهران، 1365.
    • 183 reads
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Hoseinzadeh yazdi, Mohammad. (2026) مفاهیم بدیهى و نظرى، معیار بداهت؛ مبناگروى ويژه متفكران مسلمان در حوزه مفاهيم. Ma`rifat Falsafi, 5(3), 61-116

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Mohammad Hoseinzadeh yazdi."مفاهیم بدیهى و نظرى، معیار بداهت؛ مبناگروى ويژه متفكران مسلمان در حوزه مفاهيم". Ma`rifat Falsafi, 5, 3, 2026, 61-116

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Hoseinzadeh yazdi, M.(2026) 'مفاهیم بدیهى و نظرى، معیار بداهت؛ مبناگروى ويژه متفكران مسلمان در حوزه مفاهيم', Ma`rifat Falsafi, 5(3), pp. 61-116

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Hoseinzadeh yazdi, M. مفاهیم بدیهى و نظرى، معیار بداهت؛ مبناگروى ويژه متفكران مسلمان در حوزه مفاهيم. Ma`rifat Falsafi, 2026; 5(3): 61-116