عقل

بررسي مراتب وجود در نظام فلسفي فلوطين

سال بيستم، شماره دوم، پياپي 78، زمستان 1401، ص 25ـ40

سال انتشار: 
1401
دوره: 
20
شماره مجله: 
25

اصطلاح‌شناسی مفهوم علم در فلسفه اسلامی

غلامحسین ابراهیمی دیناني / استاد دانشگاه تهران    ghdinani@ut.ac.ir
عبدالحسین خسروپناه/ دانشيار مؤسسة پژوهشي حكمت و فلسفه ايران     Akhosropanah@yahoo.com
احمد امامی / دکتری فلسفه اسلامی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران    ahmademami@yahoo.com
دريافت: 20/12/97                  پذيرش: 03/07/98
چکيده

سال انتشار: 
1399
شماره مجله: 
67
شماره صفحه: 
35

نقد و بررسي اتصال و يا اتحاد نفس و عقل فعال

سال شانزدهم، شماره اول، پياپي 61، پاييز 1397

حسن معلمی / دانشیار دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام    info@hekmateislami.com
دريافت: 17/05/96                  پذيرش: 23/03/97
چکیده
در فلسفه اسلامی عقل فعال در نظام علّی و معلولی، علت فاعلی و غایی برای نفس قلمداد شده است و نفس در ادامه سیر تکاملي خود با آن متحد می‌گردد. آنچه در این مقاله مورد نقد و بررسی قرار می‌گیرد، اتحاد و یا اتصال نفس انسان در حرکت تکاملی خود با عقل فعال است و این نقد از دو طریق انجام می‌شود: 1. نقد مبانی پذیرش عقل فعال همچون عقول عشره و نظام طولی فلسفه مشاء؛ 2. نقد اتحاد و یا اتصال دو وجود با یکدیگر بعد از فهم دقیق معانی اتحاد و اثبات این نکته که تنها معنای صحیح برای اتحاد، رسیدن نفس انسان به درجه وجودی عقل فعال و يا اتحاد با افاضات عقل فعال است.
کلیدواژه‌ها: عقل، عقل فعال، اتحاد با عقل فعال، نظام احسن و عقل فعال، عقول عشره.


سال انتشار: 
18
شماره مجله: 
61
شماره صفحه: 
55

بررسي رابطه متقابل عقل و وجدان از منظر صدرالمتألهين و ميرزامهدي اصفهاني

سال پانزدهم، شماره چهارم، پياپي 60، تابستان 1397

رضا رهنما / دكتري فلسفة اسلامي دانشگاه علامه طباطبائي    reza.rahnama@gmail.com
غلامرضا ذکیانی / دانشیار گروه فلسفه منطق دانشگاه علامه طباطبائی    zakiani@atu.ac.ir
دريافت: 95/9/3                 پذيرش: 96/5/31
چکیده
صدرالمتألهين در جای‌جای آثار خود در کنار استفاده از عقل نظری و روش بحثی، از راه وجدان سخن به میان می‌آورد. از منظر او وجدان، شهودی است بر پایه علم حضوری؛ بنابراین می‌تواند راه‌گشای بسیاری از مسائل دشوار مبدأ و معاد باشد. در مقابل میرزامهدی اصفهانی مبانی اعتقادی خود را تنها بر اساس ادراک وجدانی استوار ساخته است. در این ادراک، حقایق خارجی بدون هیچ‌گونه اتصال وجودي، همان‎گونه که هستند کشف می‌گردند. هدف از این نوشتار بررسی رابطه متقابل عقل و وجدان از منظر این دو متفکر است. روشن خواهد شد که اگرچه صدرالمتألهين کارکردهای متقابل مهمی را برای عقل و وجدان قائل است؛ اما این دو مسیر معرفتی را در کنار هم می‌داند؛ در مقابل، میرزای اصفهانی اساساً این دو مسیر را جدا نمی‌داند، بلکه از نظر او معقولات بخشی از متعلقات وجدان هستند و به تعبیر دقیق‌تر، بخشی از وجدانیات ما در مشهد عقل حاصل می‌گردد.
کلیدواژه‌ها: وجدان، عقل، مکتب تفکیک، میرزامهدی اصفهانی، صدرالمتألهین.

 

سال انتشار: 
15
شماره مجله: 
60
شماره صفحه: 
73

نقش وهم در خطاهاي ادراكي از ديدگاه صدرالمتألهين

سال پانزدهم، شماره اول، پياپي 57، پاييز 1396

جواد رضائي / دانشجوي دكتري كلام اسلامي دانشگاه قم                                             rezaijavad84@gmail.com

سال انتشار: 
15
شماره مجله: 
57
شماره صفحه: 
23

حضور حقيقت در هنر از منظر حكمت صدرايى

فصل نامه اى علمى ـ پژوهشى در زمينه علوم فلسفى بهار 1395

مهدى امينى / دانشجوى دكترى حكمت هنر دينى دانشگاه اديان و مذاهب                m.amini@urd.ac.ir

اكبر فايدئى / مربى گروه فلسفه و حكمت اسلامى دانشگاه شهيد مدنى آذربايجان                     faydei@yahoo.com

دريافت: 25/10/93                    پذيرش: 29/5/94

 

چكيده

جستار پيش رو مدعى است هنر تنها محصول احساسات و اذواق خالق آن نيست، بلكه هنرمند در نسبتى كه با حقيقت مى يابد علاوه بر اينكه بارقه هايى از آن را وجدان مى كند، زمينه انكشاف آن را نيز در اثر هنرى خود مهيا مى سازد و از اين رهگذر به هنر خويش وجهى از معرفت بخشيده، بدان اصالت مى دهد. با توجه به اين فرضيه كه فى نفسه داراى اهميت است، چيستى حقيقت و نسبت و كيفيت حضور آن در هنر، مسئله اى بنيادين است كه مى توان پاسخ آن را در انديشه هاى حكمى يكى از شاخص ترين فلاسفه اسلام يعنى صدرالمتألهين جست وجو كرد. ازاين رو اين پژوهش با توصيف مبانى حقيقت و رقيقت، اتحاد عالم و معلوم، عقل عملى، و كاركرد خيال در «ترويح اجسام و تجسيم ارواح»، به تبيين نسبت و نقش اين مبانى در چگونگى حضور حقيقت در تكوين صنايع و آثار هنرى مى پردازد.

 

كليدواژه ها: حقيقت، صنايع، آثار هنرى، خيال، عقل، معرفت، صدرالمتألهين.

 

سال انتشار: 
13
شماره مجله: 
51
شماره صفحه: 
29

رابطه شيطان با قوه وهم در حكمت متعاليه

فصل نامه اى علمى ـ پژوهشى در زمينه علوم فلسفى تابستان 1394

محمدكاظم فرقانى / استاد گروه فلسفه و كلام دانشگاه امام صادق عليه السلام                                                   forghani@isu.ac.ir

جواد رضائى / كارشناس ارشد فلسفه و كلام اسلامى دانشگاه امام صادق عليه السلام                          rezaijavad84@gmail.com

دريافت: 21/10/93               پذيرش: 1/3/94

چكيده

ميان قوه وهم و شيطان شباهت هاى بسيارى وجود دارد؛ تا جايى كه مى توان وهم را در مملكت وجود انسان كه عالم صغير است به شيطان تشبيه كرد و شيطان را وهم عالم كبير دانست. لذا شناخت هريك از واهمه و شيطان مى تواند ما را در شناخت ديگرى يارى رساند؛ همان طور كه صدرالمتألهين در آثار خود اين كار را انجام داده است. نقش وهم در وجود شيطان، نقشى اساسى است و از نظر صدرالمتألهين سقف ادراكات شيطان و نهايت علمى كه او مى تواند بدان دست يابد ادراكات وهمى است و او قدرت رسيدن به ادراكات ناب عقلى را ندارد؛ بنابراين شيطان در نهايت جهل مركب است. از سوى ديگر تنها راه نفوذ شيطان به نفس انسان، قوه وهم است و او براى اضلال انسان راه نفوذ ديگرى ندارد. از اين جهات و نيز جهات ديگر، رابطه شيطان و قوه وهم بسيار مستحكم است و هرچه يكى بيشتر شناخته شود، ديگرى نيز بهتر شناخته شده است.

     اين مقاله به دنبال شناخت و تصوير صحيح تر از واهمه و شيطان به وسيله مقايسه آنها و بيان رابطه آنها با يكديگر است كه نتيجه عملى آن انگيزش به سوى طلب معرفت و جلوگيرى از نفوذ شيطان و حركت به سمت كمال انسانى است.

 

كليدواژه ها: واهمه (قوه وهم)، عقل، شيطان، شهوت، غضب، صدرالمتألهين.


سال انتشار: 
12
شماره مجله: 
48
شماره صفحه: 
59

بررسى تبيين علّامه طباطبائى از شعور همگانى موجودات در تفسير الميزان

فصل‏نامه ‏اى علمى ـ پژوهشى در زمينه علوم فلسفى تابستان 1393

محمدعلى محيطى اردكان[1]

چكيده

علّامه طباطبائى، از فيلسوفان و مفسران برجسته شيعه، شعور همگانى موجودات را بر اساس ادله نقلى و عقلى پذيرفته و درصدد تبيين آن برآمده است. نويسنده با مراجعه به آثار علّامه طباطبائى و با محوريت تفسير الميزان، همراه با توصيف و تحليل ديدگاه ايشان درباره سريان ادراك در همه موجودات، بر اساس ادله نقلى و عقلى، به بررسى اين ديدگاه پرداخته است. به نظر مى رسد هرچند بر اساس آيات و رواياتى كه مرحوم علّامه بدانها استناد كرده، مى توان شعور همگانى موجودات را اثبات كرد، درستى تبيين و دليل عقلى ايشان بر مسئله، كانون ترديد است؛ علاوه بر اينكه به نظر مى رسد مدعاى ادله نقلى در مسئله شعور ماديات بيش از آن چيزى است كه علّامه طباطبائى بر اساس مبانىِ فلسفىِ خويش پذيرفته است. بنابراين ادله اصلى در اين بحث، ادله نقلى اند كه با توجه به تواتر معنوى نياز به بررسى سندى مستقل ندارند.

 

كليدواژه ها: علّامه طباطبائى، تفسير الميزان، شعور موجودات، عقل، نقل.



[1] دانش‏ پژوه دكترى فلسفه مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدس‏ سره. mohiti@qabas.net

دريافت: 2/2/93               پذيرش: 11/6/93

 

بررسى عقل و عقلانيت و خودبسندگى آن از منظر فلاسفه با رويكرد پاسخ گويى به شبهات مخالفان فلسفه

 سال يازدهم، شماره دوم، زمستان 1392، 63ـ82

محمد سربخشى*
عليرضا تاجيك **

چكيده
تقابل عقل فلسفى با عقل دينى و انكار عقلانيت فلسفى ازجمله مطالب جديدى است كه امروزه برخى نويسندگان در حوزه انديشه دينى بدان مى پردازند. خودبسندگى عقل فلسفى و گرفتارى آن در چنگال قواعد فلسفه يونان باستان شبهات ديگرى هستند كه در برابر گرايش به فلسفه پديد آمده اند. عدم درك صحيح معناى عقل و عقلانيت در فلسفه اسلامى و آشنايى نابسنده با انديشه هاى ناب اين فلسفه اصلى ترين دليل چنين برداشت ها و نسبت هايى است. مقاله پيش رو با بازكاوى معناى اين واژه ها در متون اصيل فلسفه اسلامى، درصدد پاسخ گويى به اشكالات و شبهات مزبور است.

كليدواژه ها: عقل، عقلانيت، عقل دينى، عقل فلسفى، خودبسندگى عقل.


*  استاديار گروه فلسفه مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدس‏‌سره.                                      sarbakhshi50@yahoo.com
**  كارشناس ارشد فلسفه هنر و زيباشناسى دانشگاه هنر.                                                                                      tajik@iki.ac.ir
دريافت: 21/10/91               پذيرش: 13/8/92
 

سال انتشار: 
11
شماره مجله: 
42
شماره صفحه: 
63
محتوای تغذیه