مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 2026 08 11 بررسی نظریه «ناممکن بودن علم حضوری به بدن» 5003987 FA سید علی حسینی 0009-0007-9519-7043 محمد سربخشی دانشیار - مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 0000-0002-0670-0070 Journal Article 2026 06 23 مسئلۀ «علم نفس به بدن» از مباحث مهم در معرفت‌شناسی است که همواره محل اختلاف میان فیلسوفان بوده است. پرسش اصلی این است که آگاهی انسان از اعضا و جوارح بدن خویش از سنخ علم حضوری است یا علم حصولی. بسیاری از فیلسوفان اسلامی، مانند شیخ اشراق و ملاصدرا، با تکیه بر نوعی احاطه و آگاهی بی‌واسطۀ نفس نسبت به بدن، علم نفس به بدن را حضوری دانسته‌اند. در مقابل، آیت‌الله مصباح یزدی در میان فیلسوفان معاصر تبیینی متفاوت ارائه کرده و بر حصولی بودن این علم تأکید می‌کند. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر اساس آثار آیت‌الله مصباح یزدی، به استخراج و تحلیل مبانی این نظریه می‌پردازد و می‌کوشد ساختار دیدگاه وی را بازسازی کند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که به نظر ایشان، اصل احساس درد امری حضوری است، اما تعیین محل درد و آگاهی از ویژگی‌های بدن از طریق صورت‌های ذهنی و به‌صورت حصولی تحقق می‌یابد. بررسی ادلۀ ارائه‌شده نیز نشان می‌دهد که این ادله در برخی تقریرها با ابهام‌ها و کاستی‌های استدلالی روبه‌رو هستند. نتیجۀ بررسی این مسئله، در تبیین رابطۀ نفس و بدن، تحلیل ادراکات بدنی و نیز در دفاع از واقعیت‌های خارجی نقش تبیینی مهمی ایفا می‌کند