مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت فلسفی 1735-4545 24 1 2026 12 06 نظریۀ دوگانه‌انگاری ذهن و بدن در فلسفۀ سانکهیه 65 79 5003640 10.22034/marefatfalsafi.2026.5003640 FA سعید گراوند دانشیار - ادیان و عرفان دانشگاه شهید مدنی آذربایجان 0000-0001-8566-7792 سلوی رخساری دولت آبادی Journal Article 2026 02 10 Among Eastern philosophies, one of the most ancient traditions that features the theory of mind-body dualism and the relationship between the two is the Sāṃkhya philosophy. In Sāṃkhya philosophy, the mind is a fundamental element that utilizes both cognitive power (Purusa) and that of motion (Prakrti). Without the guidance of the mind, none of the cognitive organ and that of motion are capable of performing their functions. In Sāṃkhya philosophy, the fundamental principle underlying the body is Prakṛti, that is, the metaphysical ground of all this-worldly elements; therefore, the metaphysical foundation of the mind also lies within the element of Prakṛti. In Sāṃkhya philosophy, the body is also part of the realm of Prakṛti. Thus, the mind and the body belong to a single metaphysical substance. In this philosophy, one of the types of relationship between the mind and the body is the acceptance of causality and the interaction between the mind and the body. The research findings indicate that Sāṃkhya philosophy, among Eastern philosophies, has succeeded in resolving one of the fundamental challenges of the mind-body dualism theory; because in this philosophy, the mind is a part of the world of Prakṛti. Therefore, the mind can directly be the cause of bodily actions. Consequently, the major shortcomings that troubled the theory of substance dualism -namely, explaining the relationship between the mind and the body and the possibility of reflecting the objective world within the realm of the mind- have been efficiently explained and analyzed in Sāṃkhya philosophy. در مجموعه فلسفه‌های شرق یکی از کهن‌ترین فلسفه‌هایی که نظریۀ دوگانه‌انگاری ذهن و بدن و نسبت میان این دو در آن حضور دارد فلسفۀ سانکهیه است. در فلسفۀ سانکهیه، ذهن عنصری است بنیادین که هم از عناصر معرفتی استفاده می‌کند و هم از عناصر حرکتی. بدون هدایت ذهن هیچ‌کدام از اندام‌های معرفتی و حرکتی قادر نیستند به انجام وظایف خود بپردازند. در فلسفۀ سانکهیه اصل بنیادینی که در پس بدن نهفته است، پرکریتی است؛ یعنی بنیاد متافیزیکی تمام عناصر این‌جهانی، ازاین‌رو بنیاد متافیزیکی ذهن هم در عنصر پرکریتی قرار دارد. در فلسفۀ سانکهیه، بدن هم بخشی از قلمرو پرکریتی است. بدین‌ترتیب، ذهن و بدن به یک جوهر متافیزیکی تعلق دارند. در این فلسفه یکی از انواع نسبت‌ها میان ذهن و بدن، پذیرش مسئلۀ علیت و تعامل ذهن و بدن است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که فلسفۀ سانکهیه در مجموعه فلسفه‌های شرق، توانسته یکی از چالش‌های اساسی نظریۀ دوگانه‌انگاری ذهن و بدن را حل کند؛ زیرا در این تفکر فلسفی، ذهن بخشی از جهان پرکریتی است. ازاین‌رو ذهن می‌تواند به‌طور مستقیم علت کنش‌های بدنی باشد. بنابراین، کاستی‌های عمده‌ای که نظریۀ دوگانه‌انگاری جوهری را با مشکل مواجه می‌کردند، یعنی تبیین نسبت ذهن و بدن و امکان انعکاس جهان عینی در عالم ذهن، در فلسفۀ سانکهیه به شکلی کارآمد تبیین و تحلیل شده‌اند. https://marefatfalsafi.nashriyat.ir/sites/marefatfalsafi.nashriyat.ir/files/article-files/5003640-1793600276.pdf