مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت فلسفی 1735-4545 23 3 2026 06 05 واکاوی منابع کسب قدرت در فلسفه اجتماعی ملاصدرا و تأثیر آن بر فهم دینی (مورد مطالعه کتاب کسر اصنام الجاهلیه و رساله سه اصل) 5003031 10.22034/marefatfalsafi.2025.5003031 FA زهرا آبیار استادیار و عضو هیئت علمی گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران 00000002-2272-2253 عرفانه محمدزاده حقیقی استادیار 0009-0006-5477-3633 Journal Article 2025 10 30 فلسفه نقد قدرت حوزه جدیدی است که ملاصدرا در فلسفه اجتماعی فلسفه اسلامی گشوده و درنتیجه حوزه فلسفه سیاسی و اجتماعی را در قلمرو فلسفه اسلامی گسترش داده و باعث توسعه نظام حکمت عملی شده است. این حوزه پژوهشی به واسطه توجه ملاصدرا به بحران‌های زمانه خودش و کالبدشکافی و ریشه یابی آن‌ها در دو رساله(کسر اصنام و سه صل) گشوده شد. نظر به اهمیت این مسئله، در این مقاله با روش کیفی و رویکرد تحلیل مضمون، هفت مضمون فراگیر «مرجعیت مردمی، ادعا و استظهار، واعظیت، اشتهار اجتماعی، تمکن اقتصادی، همراهی با قدرت سیاسی و ریاکاری» به دست آمد. تجزیه و تحلیل مضامین نشان داد که جامعه مدنی با ابزارهای فنی چون هژمونی فرهنگی (تشبه به مقام خلافت، نبوت، امامت و شیخوخیت، ادعای علو و فضیلت، مقام افتا و ارشاد، هژمونی اجتماعی (منزلت داشتن و مرجع بودن در میان مردم، بهره‌گیری از محضر مشایخ صوفیه)، هژمونی سیاسی، هژمونی مذهبی (تقدس عرفا و تقلید از اعمال و رفتار عرفا، ادعای کرامات و طامات)، هژمونی اقتصادی (مال و ثروت و تلاش برای کسب آن) منجر به تفسیر تخدیری از دین شده با پیامدهایی (تشدید جاهلیت مقدس، ظاهرگرایی، فروکاستی دین به فقه)، مصائبی را در طول تاریخ بر جامعه دینی تحمیل نموده است.