مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت فلسفی 1735-4545 24 4 2027 06 22 معیار علم دینی در پرتو واقع‌گرایی: بازتعریف نسبت «هست»ها و «باید»ها 5002765 10.22034/marefatfalsafi.2025.5002765 FA محمد سربخشی دانشیار - مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 0000-0002-0670-0070 محمد جعفری دانشیار - گروه کلام مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 0009-0004-8903-3059 Journal Article 2025 10 01 The problem of “religious science” and “Islamic humanities” is one of the contemporary intellectual challenges. One prevalent approach, distinguishing between “descriptive statements” (facts) and “normative statements” (values), has confined the domain of religion solely to values and norms, thereby treating descriptive sciences as inherently neutral. This paper, employing a critical-analytical method, challenges this dichotomy. The main argument is founded on Ethical Realism, according to which values and “oughts” are also objective, mind-independent realities (nafs al-amri). Consequently, normative statements, much like descriptive ones, are reality-describing (truth-apt), and there is no essential dichotomy between them. By defining religion as “the set of truths pertaining to the comprehensive felicity of humankind,” this research proposes an alternative theory. It posits that the “religiousness” of a proposition depends on two conditions: 1) Its truthfulness and correspondence to reality; 2) Its relevance to human felicity. Based on this framework, contingent factors such as the personality or intention of the discoverer, or the geographical location of scientific production, have no bearing on the intrinsic religious status of the proposition itself. Ultimately, the “Islamization of sciences” is redefined not as a rejection of human sciences, but as a critical process of discerning true propositions from false ones and discovering new truths within the domain of human felicity. مسئله‌ی «علم دینی» و «علوم انسانی اسلامی» از چالش‌های فکری معاصر است. در یک رویکرد، با تفکیک میان «گزاره‌های توصیفی» (Facts) و «گزاره‌های هنجاری» (Values)، دینی بودن تنها به حوزه‌ی ارزش‌ها و هنجارها محدود شده و علوم توصیفی ذاتاً خنثی تلقی شده است. این مقاله با رویکرد تحلیلی-انتقادی، این تفکیک را به چالش می‌کشد. استدلال اصلی بر «واقع‌گرایی اخلاقی» استوار است که طبق آن، ارزش‌ها و بایدها نیز حقایقی عینی و نفس‌الامری هستند. در نتیجه، گزاره‌های هنجاری نیز مانند گزاره‌های توصیفی، واقع‌نما بوده و تباین ذاتی میان آن‌ها وجود ندارد. این پژوهش با تعریف دین به مثابه «مجموعه حقایق ناظر به سعادت همه‌جانبه‌ی انسان»، نظریه‌ی بدیلی را مطرح می‌کند که دینی بودن یک گزاره را منوط به دو شرط می‌داند: ۱. حقانیت و مطابقت با واقع؛ ۲. ارتباط با سعادت انسان. بر این اساس، اموری چون شخصیت و نیت کاشف یا مکان تولید علم، در دینی بودن خودِ گزاره دخالتی ندارد. در نهایت، «اسلامی‌سازی علوم» نه طرد علوم بشری، بلکه فرایندی نقادانه برای تفکیک گزاره‌های حق از باطل و کشف حقایق جدید در حوزه‌ی سعادت انسان بازتعریف می‌شود.