مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 2026 08 11 درآمدی بر قاعدة فلسفی «کل ممکن زوج ترکیبیّ» در بستر تطورات نظام های فلسفی در فلسفه اسلامی 5001533 FA سیدصابر رضایی دانشجوی دکتری - باقرالعلوم ع قم 0009-0001-4010-6411 Journal Article 2025 01 09 قاعده «کل ممکن زوج ترکیبی» یکی از قواعد بنیادین فلسفی است که در مباحث متنوعی مانند «بساطت واجب متعال»، «صدور کثیر از واحد» و «اصالت الوجود و اعتباریت ماهیت» کاربرد دارد. این قاعده ریشه در آثار ابن‌سینا دارد و در طول تاریخ فلسفه اسلامی توسط فیلسوفانی چون خواجه نصیرالدین طوسی، میرداماد، صدرالمتألهین و ملاهادی سبزواری توسعه یافته است. با این حال، ابعاد مختلف این قاعده در کتاب‌های فلسفی به‌صورت مستقل تبیین نشده و اغلب به‌طور ضمنی در مباحث مختلف مطرح گردیده است. پژوهش حاضر به تحلیل جامع این قاعده و پاسخ به پرسش‌هایی نظیر مفهوم ترکیب در این قاعده (ترکیب جنس و فصل، وجود و ماهیت، قوه و فعل، یا امکان و وجوب بالغیر)، موطن صدق آن (ذهن یا خارج)، و نسبت آن با نظام‌های فلسفی همچون اصالت وجود و اصالت ماهیت پرداخته است. این پژوهش ضمن ارائه سه تقریر اصلی از قاعده، تطورات مفهومی آن را در بستر فلسفه اسلامی با تأکید بر آرای صدرالمتألهین و نوصدرائیان تحلیل می‌کند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که مفهوم ترکیب در این قاعده به‌طور مستقیم با دیدگاه فلسفی فیلسوفان نسبت به رابطه وجود و ماهیت در ارتباط است و تغییر در نظام‌های فلسفی می‌تواند به تغییر در معنای قاعده منجر شود.