مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت فلسفی 1735-4545 23 2 2026 03 06 بررسی مقایسه ای دیدگاه صدرالمتألهین و هایدگر در باب علیت و خاستگاه آن 55 74 5001527 10.22034/marefatfalsafi.2025.5001527 FA علی هراتی 0009-0001-2762-4871 مجتبی اعتمادی نیا استادیار گروه آموزش فلسفه و منطق، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. 0000-0001-6675-9026 Journal Article 2025 01 07 Criticizing the dominant views in their respective philosophical cultures, both Mulla Sadra and Heidegger came to reinterpret the concept of causality in a novel way. They have, thus, provided a fitting ground for a comparative analysis. In his intellectual course, Mulla Sadra has connected the concept of causality to three different notions respectively: "existence connected [for-another]" (wujud rabeti such as an accident whose existence is for substance), "copula," (wujud rabti which connects the predicate to the subject) and "state of being" (tasha'un). While in the first two periods, the conventional meaning of causality is somewhat preserved, in the third period, under the influence of his theory of the "personal unity of existence," the duality between cause and effect is negated. The effect is then understood as a state or development of the cause, and thus the conventional meaning of causality is discarded. Similarly, passing by the traditional account of Aristotle’s four causes, Heidegger links causality to "responsibility" and "letting something for presence." In his critique of the conventional notion of causality as "causality and effectiveness," Heidegger associates it with two key concepts: "poiesis" (bringing forth) and "aletheia" (truth or concealment). In his lectures on the fundamental principle, Heidegger, like Mulla Sadr, rejects the conventional meaning of causality and understands it in terms of the immediate manifestation of being. Despite structural similarities in their approach to the concept of causality, the philosophical foundation, intellectual concerns, and methodology of the two thinkers are clearly distinct from one another. چکیده صدرالمتألهین و هایدگر ازآن‌رو که هر دو با نقد دیدگاه‌های غالب در فرهنگ فلسفی متبوع خود، در پی بازخوانی و ارائة تفسیری نو از مفهوم «علیت»‌اند، بستری مناسب برای بررسی‌های مقایسه‌ای فراهم می‌آورند. صدرا در سه دوره از حیات فکری خود، مفهوم مزبور را ـ به‌ترتیب ـ با سه مفهوم «وجود رابطی»، «وجود رابط» و «تشأن» پیوند می‌دهد. اگرچه در دو دورة نخست، تا حدی معنای متعارف «علیت» حفظ ‌شد، اما در دورة سوم و در پرتو باور به نظریة «وحدت شخصی وجود»، با نفی ثنویت مألوف میان علت و معلول، معلول به‌مثابة شأنی از شئون علت و تطوری از تطورات آن تلقی گردید و بدین‌سان، معنای رایج «علیت» کنار گذاشته ‌شد. هایدگر نیز با عبور از تلقی‌های سنتی از علت‌های چهارگانة ارسطویی، علیت را با «مسئول بودن» و «راهی کردن چیزی برای حضور» پیوند می‌زند. او ضمن نقد معنای متداولِ «سبب‌بودگی و اثرگذاری» در علیت، آن را با دو مفهوم «پوئسیس» و «اَلِثیا» قرین می‌سازد. هایدگر در درس‌گفتارهای اصل بنیاد ـ همانند ملاصدرا ـ با نفی معنای متعارف علیت، آن را در پرتو ظهور و آشکارگی بی‌واسطة هستی فهم می‌کند. با وجود شباهت‌های ساختاری در مواجهه با اصل «علیت»، پایگاه فلسفی، دغدغه‌های فکری و روش‌شناسی این دو فیلسوف، به‌روشنی از یکدیگر متمایزند. https://marefatfalsafi.nashriyat.ir/sites/marefatfalsafi.nashriyat.ir/files/article-files/5001527-1768290111.pdf