حسن معلمي

معرفت شناسي مفاهيم فلسفي در انديشه علامه طباطبائي و آيت‌الله مصباح

سال هفدهم، شماره اول، پياپي 65، پاييز 1398

زینب درویشی / دانشجوی دکتری فلسفه و كلام اسلامي دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم    zb_darvishi@yahoo.com
محمدحسین ایراندوست / استادیار گروه فلسفه دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم    mohirandoost@gmail.com
حسن معلمی / دانشیار دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام    info@hekmateislami.com
دريافت: 27/10/97                  پذيرش: 08/02/98
چکيده
تحلیل و بررسی معقولات ثانی از گذشتۀ دور در میان فیلسوفان مطرح بوده است. معرفت‌شناسی مفاهیم فلسفی به بررسی نحوه انتزاع این مفاهیم می‌پردازد و در نوشتار حاضر، با روش توصیفی ـ تحلیلی، معرفت‌شناسی مفاهیم فلسفی در اندیشه علامه طباطبائي و آيت‌الله مصباح واکاوی شده است. از رهگذر این جستار مشخص می‌شود که علامه طباطبائي نخستین فیلسوفی است که نحوه انتزاع مفاهیم فلسفی از جمله مفهوم وجود و عدم را مطرح ساخته است. به باور وی، مفاهیم فلسفی با بهره‌گیری از علم حضوری انتزاع می‌شوند. آيت‌الله مصباح برخلاف علامه طباطبائي، علم حضوری و تجربه درونی را برای انتزاع هریک از نخستین مفاهیم فلسفی کافی نمی‌داند، بلکه معتقد است که علاوه بر آن باید با هم مقایسه شوند و رابطه خاصی میان آنها در نظر گرفته شود. به باور آيت‌الله مصباح، روش علامه طباطبائي در انتزاع مفاهیم فلسفی از عمومیت برخوردار نیست.
کلیدواژه‌ها: معرفت‌شناسی، مفاهیم فلسفی، معقولات ثانی، علامه طباطبائی، آيت‌الله مصباح.
 


 


سال انتشار: 
17
شماره مجله: 
65
شماره صفحه: 
81

بررسي رابطه تفسير مفاهيم فلسفي با مسئله اصالت وجود در انديشه شيخ اشراق و صدرالمتألهين

سال شانزدهم، شماره سوم، پياپي63، بهار 1398

زينب درويشي / دانشجوي دكتري فلسفه و کلام دانشگاه آزاد اسلامي واحد قم    zb_darvishi@yahoo.com
محمدحسين ايراندوست / استاديار گروه فلسفه دانشگاه آزاد اسلامي واحد قم    mohirandoost@gmail.com
حسن معلمي / دانشيار دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام    info@hekmateislami.com
دريافت: 19/08/97                  پذيرش: 19/12/97
چکيده
تفسیر «معقولات ثانی» پیوند ناگسستنی با مسئله «اصالت وجود» دارد که این دادوستد متقابل، در نظام فلسفی شیخ اشراق و حکمت متعالیه بیشتر مشهود است. از رهگذر این جستار مشخص می‌شود که سهروردی نه‌تنها معقولات ثانی منطقی و فلسفی را فاقد وجود خارجی مغایر می‌داند، بلکه به نفی مطلق تحقق خارجی آنها پرداخته، آنها را امور ذهنی صرف قلمداد می‌نماید و در پرتو همین مبنا، نظریه اصالت ماهیت و اعتباریت وجود را مطرح می‌سازد. این در حالی است که به باور صدرالمتألهین ازآنجاکه ظرف تحقق ربط، ظرف تحقق طرفین ربط است، هر دو طرف در ظرف واحد كه همان ظرف اتصاف موضوع به حكم است تحقق دارند؛ بنابراین چون اتصاف در مفاهیم فلسفی در ظرف خارج سامان می‌پذیرد، مفاهیم فلسفی نیز باید تحقق خارجی داشته باشند. صدرالمتألهین در پرتو این مبنا، ضمن نقد برهان شیخ اشراق بر اعتباریت وجود، در سایه براهین نظریه اصالت وجود به تفسیر نحوه تحقق مفاهیم وجودی پرداخته است.
کلیدواژه‌ها: معقولات اولی، معقولات ثانی، مفاهیم فلسفی، اصالت وجود، اصالت ماهیت.


سال انتشار: 
16
شماره مجله: 
63
شماره صفحه: 
39

نقد و بررسي اتصال و يا اتحاد نفس و عقل فعال

سال شانزدهم، شماره اول، پياپي 61، پاييز 1397

حسن معلمی / دانشیار دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام    info@hekmateislami.com
دريافت: 17/05/96                  پذيرش: 23/03/97
چکیده
در فلسفه اسلامی عقل فعال در نظام علّی و معلولی، علت فاعلی و غایی برای نفس قلمداد شده است و نفس در ادامه سیر تکاملي خود با آن متحد می‌گردد. آنچه در این مقاله مورد نقد و بررسی قرار می‌گیرد، اتحاد و یا اتصال نفس انسان در حرکت تکاملی خود با عقل فعال است و این نقد از دو طریق انجام می‌شود: 1. نقد مبانی پذیرش عقل فعال همچون عقول عشره و نظام طولی فلسفه مشاء؛ 2. نقد اتحاد و یا اتصال دو وجود با یکدیگر بعد از فهم دقیق معانی اتحاد و اثبات این نکته که تنها معنای صحیح برای اتحاد، رسیدن نفس انسان به درجه وجودی عقل فعال و يا اتحاد با افاضات عقل فعال است.
کلیدواژه‌ها: عقل، عقل فعال، اتحاد با عقل فعال، نظام احسن و عقل فعال، عقول عشره.


سال انتشار: 
18
شماره مجله: 
61
شماره صفحه: 
55

سنجش تطبيقى مسئله وجود ذهنى از ديدگاه ابن‏ سينا و فخر رازى

سال نهم، شماره دوم، زمستان 1390، 33ـ62

محمدجواد پاشايى*

حسن معلمى**

چكيده

بى‏گمان مسئله وجود ذهنى از مسائل پردامنه و بحث‏انگيزى است كه ذهن انبوهى از فيلسوفان را به خود مشغول كرده است. تلاش‏هاى بى‏ثمر شكاكان و سوفسطاييان در طول تاريخ، اهميت افزون اين مسئله را كه سويه معرفت‏شناختى بحث علم را نيز رقم مى‏زند، نمايان‏تر مى‏سازد. فيلسوفانى چون ابن‏سينا و فخر رازى كه از طلايه‏داران بحث در اين موضوع بوده‏اند، مجالى فراخ را جهت واكاوى مسئله فراهم آورده‏اند؛ اما از آنجايى كه گاه كوشش فراوان ابن‏سينا در پرداخت مسئله وجود ذهنى مورد ترديد واقع مى‏شود و يا به فيلسوفى چون فخر رازى نسبت انكار وجود ذهنى داده مى‏شود. از اين‏رو، اين پژوهش بر آن است تا هم تلاش گسترده ابن‏سينا را در اين باب ارج نهد و هم ناروايى نسبت انكار به رازى را فاش سازد. اين امر مهم از رهگذر تبيين ماهيت و اثبات وجود ذهنى از ديدگاه فيلسوفان يادشده و كشف قناع اضطراب از كلمات فخر رازى، به همراه سنجش تطبيقى ميان دو ديدگاه دست‏يافتنى‏تر شده است.

كليدواژه‏ها: ابن‏سينا، فخر رازى، وجود ذهنى، حقيقت متمثل، اضافه، سنجش تطبيقى.

سال انتشار: 
9
شماره مجله: 
34
شماره صفحه: 
33

اعتباريّت ماهيت از عرش عينيت تا فرش سرابيّت

اعتباريّت ماهيت از عرش عينيت تا فرش سرابيّت

حسن معلمي

چكيده

تفسير اعتباريّت ماهيت در نظر همه كساني كه قايل به اصالت وجود هستند، از جايگاه ويژه‌‌اي برخوردار است؛ زيرا در اين تفاسير، فاصله‌‌اي از عينيت ماهيات با وجودات خاص خود تا سراب كلي بودن ماهيات وجود دارد و مي‌‌توان به سه تفسير رسيد كه در هر تفسير نيز دو تبيين جزئي‌‌تر وجود دارند و حاصل آنها شش تفسير براي اعتباريّت ماهيت قابل طرح و بررسي است:

1. ماهيت عين وجود است؛ همچون صفات حق كه عين ذات حقّند، و ماهيت با اين اتحاد با وجود، به عين وجود موجود مي‌‌شود و ثبوت تحليلي پيدا مي‌‌كند.
2. ماهيت عين وجود است؛ همچون صفات حق، ولي با اين اتحاد همچون وجود موجود نمي‌‌شود، بلكه فقط موجود حقيقتا بدان متصف مي‌‌شود.
3. ماهيت حدّ وجود است و همچون سطح‌‌وحجم، كه نحوه وجودجوهرند، نحوه‌‌ثبوتي‌‌وجود است.
4. ماهيت حدّ وجود است و همچون نقطه، كه عدم‌‌است، هيچ نحو ثبوتي ندارد و صرفا جنبه عدمي دارد.
5. ماهيت سراب است، ولي سرابي كه ساخته محض ذهن باشد نيست، بلكه از تعامل ذهن و نحوه موجودات حاصل مي‌‌آيد.
6. ماهيت سراب محض و ساخته صد درصد ذهن است و هيچ اثر و جاي پايي در خارج ندارد.

كليد واژه‌‌ها

اعتباريّت ماهيت، اطلاق وجود و موجود، حيث تقييدي، عينيت ماهيت، حدّيت ماهيت، سرابيّت ماهيت

سال انتشار: 
1
شماره مجله: 
3
شماره صفحه: 
106

حلّ معمّاى عوارض ذاتى

سال هشتم، شماره چهارم، تابستان 1390، 75ـ100

حسن معلّمى*

چكيده

براى طبقه‏بندى علوم، معيارها و ضوابطى وجود دارد كه يكى از آنها، در باب رابطه موضوع علم و محمول مسائل علم است كه با عنوان «عرض ذاتى» شناخته مى‏شود. در تعريف «عرض ذاتى»، و معيار آن، ديدگاه‏هاى مختلفى بيان شده كه از ميان آنها، تفسير عرض ذاتى به «محمولاتى كه اسناد آنها به موضوع علم يا موضوع مسائل علم اسناد حقيقى باشد» بهترين ديدگاه است. مقاله حاضر، با پذيرش اين ديدگاه، ديدگاه‏هاى ديگر را نيز نقد و بررسى كرده است.

كليدواژه‏ها: عوارض، عوارض ذاتى، موضوع، مسائل علم.

سال انتشار: 
8
شماره مجله: 
32
شماره صفحه: 
75

تأمّلى بر ديدگاه ابن‏سينا و شيخ اشراق در اصالت وجود يا ماهيت

سال هفتم، شماره سوم، بهار 1389، 11ـ36

مجيد احسن1

حسن معلّمى2

چكيده

مسئله اصالت وجود يا ماهيت يكى از مهم‏ترين مسائل فلسفى مى‏باشد كه اگرچه به طور مستقل از زمان ميرداماد و ملّاصدرا مطرح شده است، امّا محتوا و مبانى آن را مى‏توان در انديشه فيلسوفان پيشين نيز سراغ گرفت؛ بدين لحاظ، در اين مقاله، سعى داريم تا اين مسئله را از ديدگاه ابن‏سينا و شيخ اشراق به عنوان نمايندگان مكتب‏هاى فلسفى مشّاء و اشراق بررسى كنيم. بنابراين، پرسش اصلى پژوهش حاضر اين است كه ديدگاه ابن‏سينا و شيخ اشراق در اين‏باره چيست؟ مدّعاى مقاله اين است كه: اگرچه شيخ اشراق كلام ابن‏سينا در مورد عروض وجود بر ماهيت را عروض خارجى فهم كرده و با انتساب قول به زيادت ذهنى و خارجى وجود بر ماهيت به مشّاء، خود به نفى زيادت خارجى وجود بر ماهيت پرداخته و آن را به گونه‏اى نفى كرده كه به نفى زائد يعنى وجود منتهى گشته (و در نتيجه، شيخ معتقد شده كه ماهيتْ امر متحقّقِ خارجى و اصيلى است كه منشأ انتزاع مفهوم وجود مى‏گردد، و بدين لحاظ، مجعوليت ذاتى از آنِ ماهيت مى‏باشد)؛ امّا اين انتساب باطل است، زيرا ابن‏سينا با ملاحظات دقيق خويشْ بر عروض ذهنى ـ و نه خارجى ـ وجود بر ماهيت تأكيد دارد. بدين لحاظ، ابن‏سينا به تحقّق خارجى و اصالت وجود تصريح كرده و جعل و علّيت را نيز از شئون وجودى دانسته است.

كليدواژه‏ها: ابن‏سينا، شيخ اشراق، وجود، ماهيت، عروض، اصالت، جعل.

سال انتشار: 
7
شماره مجله: 
27
شماره صفحه: 
11
محتوای تغذیه